Nhà thờ Đặng Công Vi thuộc Tổ dân phố Minh Hoa, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Di tích là nơi thờ cúng và tưởng niệm cụ Đặng Công Vi người có công lập nên họ Đặng ở thôn Yên Trạch. Cụ là người có công lao to lớn trong công cuộc khai khẩn đất hoang, chiêu dân lập ấp, lập nên thôn Yên Trạch xưa. Cụ Đặng Công Vi làm quan thời Hậu Lê (Lê Hy Tông), được vua phong chức quan “Vệ úy Phấn vũ tướng quân tòng Tam phẩm”. Căn cứ vào tiêu chí xếp hạng, căn cứ vào Điều 11 Nghị định 98/2010/NĐ-CP ngày 21/9/2010 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Di sản văn hóa và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa, nhà thờ Đặng Công Vi thuộc loại hình di tích lịch sử.
Trong cuốn “Đặng Tộc Thế phả” của dòng họ Đặng, do cụ Đặng Công thiện viết ngày 23 tháng 6 năm Đinh Dậu, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 13 (1717) có ghi: “Tổ Hán Nho (1665-1719), tên hiệu là Phúc Tâm, tên tự là Hữu Thịnh, tên húy là Công Vi thuộc đời thứ 7 quê chính ở xã Hà Vân, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa”. Cụ làm quan đời vua Lê Hy Tông (1676 – 1705), được phong chức quan Tam phẩm. Khi đã định cư ổn định, cụ cùng con cháu tiếp tục khai mở đất đai, phát triển nông nghiệp. Sau này các dòng họ khác từ xứ Thanh, xứ Nghệ cũng về đây lập nghiệp, đó là dòng học Hoàng Khắc (1705), họ Lê Công, họ Phạm Văn (1725), họ Mai Đình (1800)… Cụ Đặng Công Vi tạ thế ngày 17 tháng 3 năm Kỷ Hợi (1719), hưởng thọ 55 tuổi, phần mộ mai táng tại xứ Đông Lâm.
Di tích ngoài thờ cụ Đặng Công Vi còn thờ cúng nhân vật khác: Thờ cụ Đặng Nhất Lang quý Công (Đặng Công Thiện), tổ đời thứ 2; Thờ cụ Đặng Công Tải, tổ chi Nhất, trưởng tộc họ Đặng đời thứ 3; Thờ Đức Thánh Tổ Cô Đặng Quý Thị Nhất Nương, húy Thị Nhẽ; Thờ Tổ bốn chi không có người nối dõi và các anh hùng liệt sỹ; Thờ Thần Tài; Thờ Thổ Công; Thờ Công đồng.
Nhà thờ Đặng Công Vi quay hướng Đông Nam với tổng diện tích là 425m2 xung quanh giáp với khu dân cư. Phía trước nhà thờ có khoảng sân rộng 80m2, phía Đông Nam có hòn non bộ dáng tam sơn. Tiếp liền sân có 2 cột đồng trụ bằng đá nguyên khối, được trang trí hoa văn cầu kỳ, bốn mặt dập nhám hoa dâu, trên đỉnh trụ là 4 con Phượng, cổng dẫn vào di tích được bố trí bên phía tay trái của di tích, không gian chính của di tích gồm sân, nhà Tiền đường và Hậu cung.
Tòa Tiền đường gồm 3 gian, tường hồi bít đốc, xây dựng theo lối kiến trúc nhà truyền thống với diện tích chiều dài 8m, rộng 6,5m và cao 4,5m. Ngăn cách giữa tòa Tiền đường và Hậu cung là một khoảng sân nhỏ (dài 7m, rộng 2m) đến đón gió và ánh sáng từ trên xuống tạo sự thoáng đãng cho khuôn viên di tích. Tòa Hậu cung gồm 3 gian với chiều dài 7,5m rộng 6m và cao 3,97m.
Hàng năm tại di tích thường diễn ra các hoạt động tín ngưỡng được tính theo lịch âm. Giỗ cụ Khởi tổ Đặng Công Vi ngày 17 tháng 3 dịp này con cháu tập trung đông đủ để lễ tổ được con cháu chuẩn bị chu đáo lễ vật các cụ cao tuổi trong dòng họ thắp hương cáo yết. Trước đây vào ngày này con cháu tổ chứ tế nam quan nhưng hiện nay không còn đủ người nên tộc trưởng thay mặt dòng họ tế “Châm tửu tại vị”. Vào những ngày lễ khác như là Tết nguyên tiêu và Lễ Vu lan con cháu trong dòng họ chuẩn bị xôi oản, thịt lợn và bánh trái hoa quả sau đó tổ chức tế nữ quan kết thúc tế lễ con cháu cùng nhau thụ lộc tại nhà thờ.
Nhà thờ Đặng Công Vi không chỉ là nơi thờ cúng người có công lập ấp khai hoang ra vùng đất Yên Trạch, huyện Hoa Lư và người có công đóng góp xây dựng dòng họ Đặng ngày càng lớn mạnh mà nó còn là nơi lưu giữ phong tục thờ cúng tổ tiên, thờ các vị tiền nhân là truyền thống tốt đẹp ngàn đời của cha ông ta còn lưu giữ thể hiện tinh thần uống nước nhớ nguồn.
Nguồn: Phòng Nghiệp vụ Nghiên cứu