Nhà thờ Đặng Văn Hài tọa lạc tại Tổ dân phố Minh Hoa, phường Tây Hoa Lư. Di tích là nơi thờ cúng, tưởng niệm cụ Đặng Văn Hài, hậu duệ đời thứ 6 Tổ Hán Nho Đặng Công Vi- Quan Vệ úy Phấn vũ Tướng quân tòng Tam phẩm thời vua Lê Hy Tông, người khai sinh ra nhánh 2 ngành 1 chi 2 dòng họ Đặng ở thôn Yên Trạch, xã Trường Yên. Cụ là người có công rất lớn trong công cuộc khởi nghĩa Cần Vương năm 1885 ở Ninh Bình. Cụ còn là Chánh tổng xã Trường Yên là một danh y yêu nước cụ là người đứng mũi chịu sào trước những khó khăn trở ngại để giúp nhân dân Trường Yên trong công cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Cụ Đặng Văn Hài hiệu Tổng Phác giữ chức Tá lang tòng cửu phẩm thời nhà Nguyễn.
Di tích được xây dựng với diện tích là 4,5m2 xung quanh là khu dân cư, thiết kế theo kiểu chữ Nhất (-) gồm 3 gian tường hồi bít đốc, theo lối kiến trúc nhà truyền thống với chiều dài 4,5m rộng 3,19m cao 3,59m. Phía trước nhà thờ là sân nhỏ có diện tích 15m2 vừa làm sân vừa là lối đi từ nhà ở phía sau nhà thờ ra cổng tiếp liền sân có bức bình phong. Cổng dẫn vào di tích cũng là cổng vào nhà ở của người trong dòng họ. Nền của nhà thờ cao hơn sân 0,7m ngưỡng cửa cao 0,35m nền lát gạch đỏ, kết cấu mái gồm 2 vì kèo lợp ngói vẩy các cấu kiện được làm bằng xi măng, hệ thống cột và tường nhà được làm bằng gạch trát vôi vữa.
Hàng năm tại di tích diễn ra các hoạt động tín ngưỡng được tính theo lịch âm: Giỗ cụ Đặng Văn Hài mùng 9 tháng 9 đây là dịp gần xa trong dòng họ tập trung đông đủ về chịu giỗ và chuẩn bị rất chu đáo và được trưởng họ tế “Châm tửu tại vị” sau đó con cháu thụ lộc tại nhà thờ; vào những ngày lễ khác như Tết Nguyên Đán, Tết Nguyên Tiêu, Tết Thanh minh, lễ Vu Lan con cháu chuẩn bị lễ lạc đèn nhang, hương khói tuần tự. Di tích không chỉ là nơi thờ cúng tổ tiên, người có công gây dựng dòng họ mà di tích còn là nơi lưu giữ truyền thống thờ cúng tổ tiên là nơi đi về, sum vầy của con mỗi khi có dịp lễ lớn.
Nguồn: Phòng Nghiệp vụ Nghiên cứu