Nhà thờ Phó bảng Nguyễn Ngạn nằm ở tổ dân phố Quán Vinh, phường Tây Hoa Lư, được xây dựng vào mùa thu năm Nhâm Dần (20/7/1842) triều Thiệu Trị năm thứ 2. Đây là di tích lịch sử văn hóa, mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn, đã được xếp hạng di tích cấp Tỉnh năm 2012. Di tích là kiểu mẫu điển hình của phong cách kiến trúc nhà thờ dòng họ của làng quê Bắc Bộ với hình ảnh nhà thờ cổ kính nhuốm màu thời gian, cây cau trước sân, giàn trầu leo phủ xanh mát một góc vườn thật thanh bình, êm ả.
Nhà thờ là nơi thờ cúng, tưởng niệm cụ Phó bảng Nguyễn Thế, một nhân vật đã có nhiều công lao đóng góp cho quê hương và đất nước, cùng các nhân vật tiền bối và con cháu dòng họ.
Nhà thờ được xây dựng theo hướng Đông, trên khu đất rộng 325m2 liền kề với khu dân cư, phía trước nhà thờ có sân vườn rộng, cây cảnh, non bộ. Di tích được xây theo kiểu chữ Nhất, gồm 3 gian nhà ngang (kích thước 6,8m x 4,5m), mái lợp ngói vẩy, phần đốc đắp trụ đấu, kết cấu nhà theo phong cách khung nhà gỗ truyền thống, lên xuống bằng bậc tam cấp. Với lối kiến trúc lộn thềm, ngưỡng cửa lui vào hàng cột cái, tạo khoảng hiên rộng. Qua hiên là hệ thống cánh cửa kiểu bức bàn, ngăn cách hiên với nội tự thờ cúng. Vì kèo gỗ làm theo kiểu chồng diêm, cột trốn. Gian giữa xây bệ thờ Công đồng Nguyễn Tộc, khởi tổ Nguyễn Kim cùng các ban thờ con cháu trong dòng tộc.
Trong thời kỳ đấu tranh dựng nước và giữ nước, di tích đã đóng góp nhiều vai trò quan trọng trong phong trào Cần Vương, nhà thờ đã là nơi tập trung đội nghĩa binh chuẩn bị đánh thành, là nơi chôn cất vũ khí chiến đấu. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nhà thờ là nơi đóng quân của nhiều cơ quan trong tỉnh. Ngày nay, trong thời bình, khi đời sống kinh tế phát triển, nhà thờ là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của con cháu trong dòng họ Nguyễn Thế, là nơi duy trì tổ chức các hoạt động khuyến học truyền thống, các hình thức sinh hoạt văn hóa luôn được con cháu bảo lưu, gìn giữ. Hàng năm, tại di tích con cháu trong dòng họ tập trung vào những ngày lễ giỗ lớn, ngày tết thanh minh, ngày tuần… Đây là dịp để con cháu xa quê hướng về cội nguồn, trở thành tấm gương sáng để con cháu noi gương học tập.
Nhà thờ là công trình kiến trúc thời Nguyễn, có phong cách kiến trúc cổ truyền dân tộc. Nơi đây hiện còn lưu giữ được nhiều đồ thờ tự quý giá như: nhang án, câu đối, đại tự, đồ thờ… Theo thời gian, di tích đã bị xuống cấp nhiều hạng mục, đến nay đã nhiều lần được trùng tu nhưng vẫn được giữ nguyên nét kiến trúc gốc với nhiều nét thăng trầm, cổ kính mang nhiều giá trị văn hóa của di tích.
Nhà thờ Phó bảng Nguyễn Ngạn là nơi thờ quan đốc học ban tỉnh, một người con ưu tú của vùng đất Thanh Khê anh hùng. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà đây còn là điểm tựa để con cháu xa quê hướng về cội nguồn, nơi bảo lưu, gìn giữ những nét văn hóa truyền thống của quê hương, giáo dục con cháu đời sau với tinh thần uống nước nhớ nguồn, làm nhiều việc tốt, góp phần xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Nguồn: Phòng Nghiệp vụ Nghiên cứu