Nằm trên trục đường vòng thành số 7 đi vào kinh đô Hoa Lư, nhà thờ Cố Cai Hoàng Ngọc Liễn được xây dựng trong cụm khu dân cư đông đúc ở tổ dân phố Ninh Hoà, phường Tây Hoa Lư. Di tích còn có tên gọi khác là nhà thờ Cụ Cố Cai. Đây là nơi thờ tự, sinh hoạt văn hóa truyền thống của dòng họ Hoàng Ngọc cũng như niềm tự hào của nhân dân Áng Ngũ về người con anh hùng của mảnh đất.
Nhà thờ Cố Cai Hoàng Ngọc Liễn thuộc loại hình di tích lịch sử văn hóa, là nơi thờ cúng, tưởng niệm Cố Cai Hoàng Ngọc Liễn (1827-1887), trưởng chi III họ Hoàng Ngọc – Là một sĩ phu yêu nước trong phong trào Cần Vương (1886-1887) và các con, cháu, chắt trưởng, chân linh liệt sỹ đã anh dũng hi sinh trong cuộc kháng chiến chống đến quốc Pháp, Mỹ.
Khuôn viên của nhà thờ được xây dựng năm 1886, trên nền đất cao với diện tích 214m2, được xây theo kiểu chữ Nhất, mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn, quay hướng Tây Nam. Di tích gồm 3 gian nhà ngang với kích thước 7,5m x 5,1m, hệ thống khung nhà bằng gỗ. Phần mái lợp ngói vẩy, phần đốc đắp trụ đấu. Lên xuống bằng bậc tam cấp, lát bằng đá thềm. Kiến trúc lộn thềm, hệ thống vì kèo giá chiêng. Hệ thống cánh cửa làm theo kiểu bức bàn, gồm 12 cánh cửa gỗ, ngăn cách hiên với không gian thờ cúng. Gian giữa là bệ thờ bằng đá thờ cụ Cố cai và con cháu trong dòng họ.
Trong thời kỳ đấu tranh lịch sử dựng nước và giữ nước, những người con ưu tú của dòng họ Hoàng Ngọc đã có nhiều đóng góp to lớn. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mỹ, di tích là nơi họp bàn của các sĩ phu yêu nước, nơi cất giữ tài liệu, truyền đơn, rèn đúc vũ khí, đồng thời là nơi nuôi dưỡng, cấp cứu thương bệnh binh, trụ sở làm việc của cán bộ kháng chiến.
Trong thời bình, đời sống kinh tế đã có nhiều thay đổi, nhà thờ luôn được con cháu dòng họ Hoàng Ngọc gìn giữ, tu bổ, tôn tạo đảm bảo đúng nguyên dáng của di tích được lưu giữ cho đến ngày nay. Nhà thờ là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của con cháu nội ngoại trong chi họ Hoàng Ngọc, trở thành điểm tựa cho con cháu noi gương học tập, là cầu nối để đưa con em xa quê hương trở về với quê cha đất tổ.
Hiện nay, ở di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như: bát hương đá, bài vị cổ, nhang án đá, câu đối, đại tự… Lễ chính tại di tích là ngày 16 tháng 8 âm lịch hàng năm (ngày giỗ cụ Hoàng Ngọc Liễn), ngoài ra còn có các ngày giỗ con cháu trong dòng họ, ngày thanh minh, ngày tuần trong năm…
Nhà thờ Cố cai Hoàng Ngọc Liễn là nơi gìn giữ, trao truyền và phát huy những giá trị văn hóa tín ngưỡng của không chỉ dòng họ Hoàng Ngọc mà còn là niềm tự hào của mảnh đất Áng Ngũ anh hùng. Những truyền thống văn hóa tốt đẹp có giá trị giáo dục lịch sử, lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc sẽ luôn là những tấm gương sáng cho các thế hệ con cháu hôm nay và mai sau noi theo.
Nguồn: Phòng Nghiệp vụ Nghiên cứu