Khu Trũng, Đồng Báng là điểm di tích cách mạng thuộc khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu, tỉnh Ninh Bình. Đây là nơi lưu lại những dấu ấn của các tổ chức hoạt động cách mạng tại Quỳnh Lưu hưởng ứng theo các phong trào cách mạng của cả nước.
Khu Trũng là tên gọi dân gian của một thung lũng rộng khoảng 10 ha, nằm giữa các dãy đồi núi. Phía Bắc có đồi Sang; phía Tây Bắc có đồi Móng Gạch và đồi Dâu; phía Đông Nam có đồi Xốc Cảnh và đồi Dẻ; phía Nam có đồi Quỳnh, đồi Chùa và đồi Lác. Trước đây, khu vực này có địa hình hiểm trở, cây cối rậm rạp, ít người qua lại, tạo nên một không gian kín đáo và thuận lợi cho các hoạt động bí mật. Từ Khu Trũng có thể dễ dàng kết nối với nhiều khu dân cư lân cận như Phúc Lai, Đồng Báng, Lũ Phong, làng Sưa (nay là tổ dân phố Sơn Lai) và các khu vực xung quanh. Đây đều là những địa bàn có phong trào cách mạng phát triển sớm. Với vị trí thuận lợi cùng địa thế kín đáo, Khu Trũng đã trở thành địa điểm quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển phong trào cách mạng ở địa phương
Đồng Báng là tên gọi của một vùng đồng trũng rộng hàng chục héc-ta, nay thuộc phường Tây Hoa Lư, địa hình chủ yếu là sình lầy, lau sậy mọc um tùm và được bao bọc bởi các dãy núi đá tự nhiên. Trước đây, nơi đây có nhiều loại thực vật đặc trưng như lau, búng, bán mọc dày đặc, xen kẽ là các thung lũng nhỏ nối với nhau bằng những lối đi hẹp. Từ thung Cái có thể men theo thung Luồn để kết nối với dãy núi Trường Yên thuộc vùng Cố đô Hoa Lư lịch sử. Với địa hình kín đáo, hiểm trở và thuận lợi cho việc che giấu lực lượng, Đồng Báng đã trở thành địa điểm có vị trí chiến lược quan trọng trong các cuộc kháng chiến của dân tộc. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nơi đây từng là căn cứ hoạt động, tập kết và huấn luyện quân sự của các chiến sĩ cách mạng, góp phần vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc.
Khu Trũng – Đồng Báng là một địa danh lịch sử tiêu biểu gắn liền với phong trào cách mạng của tỉnh Ninh Bình trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc. Với địa hình hiểm trở, kín đáo và thuận lợi cho việc hoạt động bí mật, nơi đây đã trở thành căn cứ cách mạng quan trọng, ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử có ý nghĩa trong phong trào cách mạng của địa phương và của tỉnh.
Trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, Khu Trũng được ví như “sân vận động của cách mạng”. Đây là nơi thường xuyên diễn ra các cuộc mít tinh, diễn thuyết, tuyên truyền cách mạng và huấn luyện quân sự cho quần chúng. Năm 1931, các chiến sĩ cách mạng đã tổ chức nhiều cuộc mít tinh tại đây nhằm hưởng ứng phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, đấu tranh đòi giảm sưu, giảm thuế và bảo vệ quyền lợi của nhân dân lao động. Bước sang những năm 1940, Khu Trũng tiếp tục là địa điểm tập hợp quần chúng, tổ chức các cuộc mít tinh tuyên truyền, vận động nhân dân ủng hộ Liên Xô, ủng hộ Việt Minh, tăng cường đoàn kết đấu tranh chống đế quốc và tay sai. Không khí cách mạng ngày càng phát triển mạnh mẽ, thu hút đông đảo nhân dân tham gia.
Năm 1943, Trung đội Tự vệ chiến đấu của Quỳnh Lưu được thành lập và lấy Khu Trũng làm nơi luyện tập quân sự, đồng thời tổ chức các cuộc mít tinh và diễn thuyết quy mô lớn. Đến năm 1945, phong trào luyện tập quân sự phát triển mạnh mẽ và công khai hơn. Cũng tại đây, Trung đội Giải phóng quân của chiến khu được thành lập. Được Đảng bộ và nhân dân địa phương hết lòng đùm bọc, nuôi dưỡng, đơn vị nhanh chóng trở thành lực lượng vũ trang nòng cốt trong công tác xây dựng, huấn luyện và chiến đấu của lực lượng cách mạng trong tỉnh.
Chỉ trong thời gian ngắn sau khi thành lập, Trung đội Giải phóng quân đã lập nên chiến công quan trọng trong trận đánh quân Nhật tại Quỳnh Lưu. Đây là trận đánh đầu tiên của lực lượng vũ trang cách mạng non trẻ của Ninh Bình đối đầu với quân đội phát xít Nhật được tổ chức bài bản. Chiến thắng này đã góp phần nâng cao uy tín và thanh thế của Việt Minh cũng như lực lượng vũ trang cách mạng trong toàn tỉnh.
Nếu Khu Trũng là nơi tập hợp lực lượng và tổ chức các hoạt động quần chúng thì Đồng Báng lại là địa điểm huấn luyện quân sự quan trọng của phong trào cách mạng. Với địa hình sình lầy, lau sậy rậm rạp và được bao bọc bởi núi đồi, Đồng Báng trở thành nơi lý tưởng để tổ chức các hoạt động bí mật.
Đầu năm 1943, Xứ ủy Bắc Kỳ đã cử đồng chí Trần Tử Bình về mở lớp huấn luyện quân sự cho cán bộ liên tỉnh tại Đồng Báng. Phần lớn học viên là cán bộ, đảng viên của Ninh Bình. Đây được xem là lớp huấn luyện quân sự đầu tiên, mở đầu cho phong trào luyện tập quân sự tại căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu. Sau khi hoàn thành khóa học, các học viên trở về địa phương để tiếp tục mở các lớp huấn luyện cho lực lượng tự vệ, góp phần hình thành đội tự vệ chiến đấu của tổng Quỳnh Lưu và thúc đẩy phong trào xây dựng lực lượng vũ trang ở nhiều thôn xóm trong khu vực. Phong trào phát triển mạnh mẽ đã tạo nền tảng quan trọng cho sự ra đời của Đội Giải phóng quân thuộc Chiến khu Quang Trung sau này. Cuối năm 1943, Ban Cán sự Đảng tỉnh Ninh Bình cũng quyết định chuyển cơ sở in báo “Hoa Lư” từ Đồi Xưng về Đồng Báng. Tờ báo có nhiệm vụ tuyên truyền chủ trương cách mạng, hướng dẫn công tác cho cán bộ, đảng viên và góp phần quan trọng trong việc phát triển phong trào cách mạng tại căn cứ Quỳnh Lưu cũng như trên địa bàn toàn tỉnh.
Trải qua các giai đoạn lịch sử, Khu Trũng – Đồng Báng đã trở thành chứng tích quan trọng phản ánh một thời kỳ đấu tranh anh dũng của quân và dân địa phương trong sự nghiệp giải phóng dân tộc. Đây không chỉ là niềm tự hào của nhân dân vùng căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu mà còn là địa chỉ đỏ có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng của tỉnh Ninh Bình.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử và truyền thống cách mạng, Khu Trũng – Đồng Báng đã được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1997. Ngày nay, di tích là nơi giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng và lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Phòng Nghiệp vụ Nghiên cứu