Nằm tách biệt với các di tích khác trong cụm quần thể các di tích quanh bến thuyền Tam Cốc,thuộc tổ dân phố Đam Khê, phường Nam Hoa Lư. bao quanh đền Đền Vối là sông nước mênh mang tạo cảm giác thật nên thơ, là núi non trùng điệp tạo cảm giác thật hùng vĩ. Đền còn có tên gọi khác là: đền Nội, đền Trong, cũng để chỉ vị trí biệt lập đó của đền.
Đền Vối là nơi thờ cúng, tưởng niệm vị thần Hộ Quốc Đại vương, Hoàng hậu Nữ Oa Bổ Thiên, Đông Hý Đông Hải. Di tích quay hướng Tây Nam, nằm tách biệt với khu dân cư, phía sau tựa núi Hang Vàng, phía trước là sông Lóng Trai. Để di chuyển đến di tích phải đi bằng thuyền khoảng 40 phút. Sóng nước dập dìu, xa xa là những bông hoa súng nở đỏ rực một góc sông, bên này là những người dân đang đánh bắt tôm cá để mưu sinh, đây đó một vài con chim le le, chim bói cá đang kiếm mồi, cảnh đẹp tạo cảm giác thật thanh bình, êm ả.
Đền tọa lạc trên một khu đất rộng 290m2. Đây là một công trình kiến trúc cổ, được xây dựng theo kiểu Tiền đao Hậu đốc, chiều dài 6,4m, chiều rộng 4,15m. Đền có cấu trúc 3 mái hiên, phía trước và hai bên., có hệ thống cột đá, các kết cấu gỗ xà, hoành, rui đẩy mái hiên. Cột đá hình vuông, kê chân tảng đá, thân cột có chạm khắc hoa văn vân mây, sóng nước… Nền di tích được xây giật cấp, cao dần về phía trong. Gian thờ chính có 3 cửa ra vào, cửa làm theo kiểu thượng song hạ bản, cánh cửa làm theo kiểu bức bàn. Ngưỡng cửa bằng đá cao 50cm, phía trước cửa đặt một sập đá, ra vào bằng hai cửa bên. Bên trong có đặt 2 ban thờ bằng đá. Hệ thống kết cấu gỗ hoành, rui được làm bằng gỗ lim, xà ngang được đỡ bằng hệ thống cột đá, hai bên vì nóc được làm theo kiểu ván mê. Mái lợp ngói vẩy, phía trên mái hiên có trang trí riềm mái.
Di tích có các mảng chạm khắc dày đặc, hoa văn tinh xảo phía hiên trước, trên xà ngang, xà dọc đỡ mái hiên… chạm khắc rồng, hoa văn, vân mây mang nhiều giá trị về mặt nghệ thuật. Các cấu kiện gỗ được thiết kế cân đối hài hòa, mang đậm phong cách kiến trúc cổ truyền.
Đền Vối ngoài giá trị về mặt tâm linh còn mang nhiều ý nghĩa về mặt tinh thần to lớn, thể hiện sự thành kính, biết ơn sâu sắc của nhân dân đối với các nhân vật lịch sử có công bảo vệ đất nước qua các thời kỳ lịch sử. Đó cũng là đạo lý uống nước nhớ nguồn, truyền thống quý báu của dân tộc ta từ ngàn đời nay. Vì vậy, mỗi dịp lễ hội, dân làng lại chuẩn bị rất chu đáo. Lễ hội ở đền được tổ chức chính vào ngày 24 tháng Giêng âm lịch (ngày kỵ của thần Hộ Quốc Đại vương). Lễ hội thường có 2 phần: phần Lễ (tế lễ tại đền) và phần Hội (rước kiệu). Ngoài ra, còn tổ chức cúng lễ vào các ngày tuần hàng tháng.
Đền Vối được công nhận là di tích cấp Tỉnh (2015). Theo thời gian, di tích cũng đã không còn giữ được nguyên bản như ban đầu, nhân dân trong thôn cũng đã nhiều lần trùng tu, tôn tạo để lưu giữ cho con em những nét đẹp văn hóa địa phương, nơi phát huy những giá trị văn hóa tĩn ngưỡng cho các thế hệ mai sau.
Nằm trong địa điểm có nhiều di tích đã được xếp hạng các cấp và đưa vào khai thác du lịch, trở thành những điểm đến hấp dẫn của du khách. Việc bảo vệ, phát huy tốt các giá trị di tích của đền Vối cũng như các di tích lịch sử khác sẽ góp phần tạo nên sự liên kết giữa các di tích với nhau, đưa di tích vào phục vụ phát triển du lịch văn hóa tâm linh, danh lam thắng cảnh ngày một phát triển hơn.
Nguồn: Phòng Nghiệp vụ Nghiên cứu