Chùa Nhất Trụ thuộc Tổ dân phố Trường Yên, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Di tích nằm trên khu đất rộng 3000m2 chùa được xây dựng theo kiểu chữ Đinh hướng chính tây.
Trước chùa Nhất Trụ, chếch về phía tây của chùa là cột kinh Phật đứng giữa vườn hoa. Cấu tạo cột kinh gồm 6 bộ phận lắp gá vào nhau và đứng trên mặt đất đó là: Tảng vuông, đế tròn, thân bát giác, thớt bát giác, đáu 8 cạnh và đỉnh hồ lô. Chùa được xây dựng theo kiểu chữ đinh, hướng chính tây. Cổng vào chùa ngay sát bên phải sân chùa. Qua cổng chùa rẽ tay trái là chính điện. Chính điện gồm 5 gian tiền bái và 3 gian thượng được chạy dài phía sau. Mái lợp ngói nam, hai bên đầu kìm bờ nóc của tòa tiền bái có hình rồng chầu lá lật, đường nét trông mềm mại tinh sảo. Tòa tiền bái dài 13,8m, rộng 5m, ra vào chùa bằng 3 cửa chính, cách làm kiểu bức bàn, kiến trúc vì kèo kiểu giá chiêng, toàn bộ mái được nâng đỡ bằng ba vì kèo và hai đầu đốc. Hai gian cạnh đốc thờ Mẫu và Địa Tạng. Hai gian cạnh giữa thờ tượng Thánh Hiền và Đức Ông.
Nhà tổ tiếp giáp với chùa bằng một ngách xây thông từ cửa sau của tòa thượng điện sang đến hè của nhà Tổ. Ngôi nhà Tổ xây dựng quay theo hướng Tây – Nam, dùng làm nhà thờ tổ tây (Tây Thiên) và tổ ta (các vị sư tổ trụ trì chùa đã viên tịch), nhà tổ gồm 7 gian tiền bái và một gian hậu cung, gian hậu cung được thông từ gian giữa của tòa tiền bái ra phía sau.
Liền với khoảng sân rộng 50m2, trước cửa nhà tổ, phía tay phải là nhà khách. Xây dựng quay theo hướng bắc, lợp ngói nam, gồm 4 gian. Một gian buồng là nơi các sư trụ trì dùng để nghỉ ngơi, 3 gian nhà ngoài kê ghế dùng làm nơi tiếp khách thập phương, nơi hội họp.
Ở phía tây bắc của chùa có 4 ngôi tháp, trong đó mai táng hài cốt của các vị sư trụ trị chùa Nhất Trụ.
Hiện nay Chùa là địa điểm tổ chức hội hè, tế lễ hàng năm của làng xã. Tại chùa Nhất Trụ có một sinh hoạt văn hóa lành mạnh được tổ chức hàng năm :
– Lễ Khao tống thuyền rồng: Đây là lễ cúng phật cầu nguyện cho xã tắc quốc thái dân an. Cầu cho dân trong các thôn, xóm, trong vùng bình an, thịnh vượng. Trong tòa Tam Bảo đặt mâm lễ gồm hương hoa oản quả, trà rượu, trầu cau. Sau lễ tống thuyền rồng ngày 8 tháng 4 nhà chùa làm lễ lập hạ. Lễ kéo dài trong cả ngày, nhà sư trụ trì chùa đứng ra làm chủ đàn lễ. Lễ vật dâng trên tam bảo cũng là hương hoa, oản quả, trà rượu. Nhà sư mặc áo cà sa màu vàng, ngồi tụng kinh gõ mõ trong vòng một giờ. Cầu cho quốc thái dân an, cầu thời tiết thuận hòa, mùa màng tốt tươi.
– Ngày 15 tháng 4 lễ Phật đản, trước đây lễ này được làm cùng ngày lễ lập hạ, nhưng bây giờ tách riêng làm lui lại vào ngày 15 tháng 4. Lễ dâng trên Tam bảo là mâm ngũ quả, hương hoa, trầu rượu. Nhà sư trụ trì mặc áo cà sa màu vàng đứng ra hành lễ. Ba hồi chiêng chống được thỉnh lê, nhà sư vái 5 lạy, sau đó ngồi theo thế thiền trước Tam bảo để tụng kinh trong vòng 1 giờ. Sau khi hành lễ, nhà sư sẽ bao sái tượng trong vòng 1 giờ bằng nước lá thơm (lễ tắm rửa tượng Phật).
– Ngày 15 tháng 7 là ngày lễ xá tội vọng nhân. Vào khoảng 8 giờ sáng, các cửa họ khắp trong làng xã đều dâng một mâm lễ gồm: hương hoa, oản quả, trầu rượu lên ban lễ Phật. Người hành lễ là nhà sư trụ trì, mình mặc áo cà sa màu vàng, cổ đeo tràng hạt. Sau khi thỉnh ba hồi chiêng trống, lạy 5 vái, nhà sư ngồi theo thế thiền trước Tam Bảo để hành lễ.
Trước đây vì nhiều lý do khác nhau, mà lễ hội tại chùa Nhất Trụ không có điều kiện tổ chức. Sau năm 1989 khi Bộ Văn hóa ban hành quy chế lễ hội, hình thức sinh hoạt văn hóa này mới được phục hồi lại. Lễ khao tống thuyền rồng là hình thức sinh hoạt văn hóa lành mạnh cũng như lễ hội các làng xã khác, đây là dịp để cho nhân dân thưởng ngoạn nghệ thuật, tài năng của mình. Cùng hướng tới đời sống tâm linh, mỗi người đi lễ như được gần gũi hươn với tâm hồn lịch sử dân tộc. Về mặt tâm tý cộng đồng, lễ hội chùa Nhất Trụ chứa đựng khát vọng tâm linh, mong muốn một cuộc sống bình an, thịnh vượng. Đó cũng là một nét đẹp mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.
Phòng Nghiệp vụ Nghiên cứu
Ban quản lý Quần thể danh thắng Tràng An