Trong suốt chiều dài lịch sử hình thành và phát triển của Quần thể danh thắng Tràng An, nếu những dãy núi đá vôi tạo nên dáng hình kỳ vĩ của di sản thì những dòng sông chính là mạch nguồn nuôi dưỡng sự sống, kết nối thiên nhiên với con người và lưu giữ ký ức của vùng đất kinh kỳ Cố đô Hoa Lư.
Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa của miền Bắc Việt Nam, với hệ thống núi đá vôi xen kẽ các thung ngập nước, Tràng An sở hữu mạng lưới sông ngòi đặc biệt, được hình thành và biến đổi qua hàng triệu năm tiến hóa địa chất. Bao bọc khu vực di sản là các dòng sông lớn như sông Hoàng Long ở phía Bắc, sông Chanh ở phía Đông, sông Hệ ở phía Nam và sông Bến Đang ở phía Tây. Bên trong vùng lõi di sản là hệ thống các dòng sông cổ như sông Sào Khê, sông Ngô Đồng và sông Đền Vối – những dòng chảy đã góp phần tạo nên diện mạo và sức sống của Tràng An từ thuở sơ khai.
Khác với nhiều dòng sông hình thành trên đồng bằng, các dòng sông ở Tràng An len lỏi qua những dãy núi đá vôi, xuyên qua các hang động ngập nước, nối liền các thung lũng karst thành một hệ thống liên hoàn hiếm có trên thế giới. Mỗi khúc sông là một lát cắt của lịch sử địa chất; mỗi hang xuyên thủy là dấu tích của quá trình biển tiến, biển lùi và kiến tạo địa chất kéo dài hàng triệu năm. Chính dòng chảy ấy đã tạo nên vẻ đẹp vừa hùng vĩ vừa mềm mại của Tràng An – nơi thiên nhiên và nước cùng kiến tạo nên một tuyệt tác.
Nhưng những dòng sông ấy không chỉ mang giá trị địa chất hay cảnh quan. Chúng còn là những “dòng sông của lịch sử”. Từ thời tiền sử, con người đã lựa chọn cư trú ven sông, khai thác nguồn nước, đánh bắt thủy sản và hình thành những cộng đồng đầu tiên. Đến thời Đinh – Tiền Lê, hệ thống sông ngòi trở thành những tuyến giao thông thủy quan trọng, góp phần tạo nên thế phòng thủ tự nhiên cho Kinh đô Hoa Lư và kết nối vùng lõi kinh đô với các khu vực xung quanh. Suốt nhiều thế kỷ, các dòng sông đã chứng kiến sự hình thành của làng mạc, chùa chiền, đền miếu, bến nước và những sinh hoạt văn hóa đặc trưng của cư dân vùng núi đá vôi.
Đối với người dân Tràng An, dòng sông còn là một phần của cuộc sống thường nhật. Từ những dòng nước ấy, biết bao thế hệ đã mưu sinh, canh tác, đi lại và xây dựng nên bản sắc văn hóa của vùng đất cố đô. Ngày nay, trên những dòng sông ấy, hình ảnh những người lái đò lặng lẽ đưa du khách qua các hang động, kể những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và thiên nhiên Tràng An đã trở thành biểu tượng đẹp của du lịch Việt Nam. Dòng sông vì thế không chỉ chuyên chở con người, mà còn chuyên chở ký ức, văn hóa và niềm tự hào về một Di sản thế giới.
Trong bối cảnh phát triển mới, khi yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản ngày càng cao, việc nghiên cứu, phục dựng và tôn tạo các dòng sông cổ trong Quần thể danh thắng Tràng An mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là hoạt động cải tạo cảnh quan hay khơi thông dòng chảy, mà còn là quá trình khôi phục những “mạch nguồn di sản”, kết nối các không gian văn hóa, lịch sử và sinh thái vốn đã gắn bó với nhau trong suốt hàng nghìn năm.
Việc phục hồi các dòng sông cổ sẽ góp phần nâng cao khả năng điều hòa hệ sinh thái, tăng cường kết nối giữa các khu vực trong di sản, mở rộng không gian trải nghiệm cho du khách, đồng thời tạo điều kiện để phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa và khảo cổ học gắn với từng tuyến sông. Xa hơn, đây còn là cơ sở để hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa – sinh thái đặc sắc, những hành trình khám phá lịch sử theo dòng chảy của thiên nhiên, đưa du khách trở về với không gian của Kinh đô Hoa Lư và vùng đất Tràng An từ thuở ban đầu.
Hơn cả những dòng nước chảy giữa núi non, các dòng sông của Tràng An là những dòng chảy của ký ức, của văn hóa và của sự sống. Giữ gìn, phục hồi và phát huy giá trị của những dòng sông ấy chính là giữ gìn linh hồn của di sản, để Tràng An không chỉ tiếp tục kể câu chuyện của quá khứ, mà còn mở ra những dòng chảy mới cho tương lai phát triển bền vững của vùng di sản và của Ninh Bình.
Nguồn: Phạm Sinh Khánh