Theo Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản Thế giới hiện hành, đề cử một khu vực vào Danh sách Di sản Thế giới là quá trình gồm nhiều giai đoạn, từ nhận diện giá trị ở cấp quốc gia, Đánh giá sơ bộ, xây dựng hồ sơ đề cử đầy đủ đến đánh giá chuyên môn và xem xét của Ủy ban Di sản Thế giới. Với việc được đưa vào Danh sách Dự kiến và gửi yêu cầu Đánh giá sơ bộ trong năm 2026, Cảnh quan văn hóa – sinh thái Voọc mông trắng Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc đang bước sang một giai đoạn quan trọng trong lộ trình này.
Quy trình đề cử Di sản Thế giới không đơn thuần là quá trình chuẩn bị và nộp một bộ hồ sơ. Theo Hướng dẫn thực hiện Công ước, các giá trị được đề xuất phải từng bước được nghiên cứu, chứng minh và đặt trong bối cảnh khu vực và toàn cầu nhằm làm rõ khả năng đáp ứng yêu cầu về Giá trị Nổi bật Toàn cầu (Outstanding Universal Value – OUV).
Theo quy định hiện hành, lộ trình có thể khái quát qua các bước: Danh sách Dự kiến → Đánh giá sơ bộ → xây dựng và nộp hồ sơ đề cử đầy đủ → đánh giá chuyên môn và thực địa → Ủy ban Di sản Thế giới xem xét.
Mỗi giai đoạn có chức năng riêng, đồng thời tạo thành một quá trình liên tục để giá trị của khu vực đề cử được nghiên cứu và đối sánh ngày càng đầy đủ hơn.
Từ Danh sách Dự kiến đến Đánh giá sơ bộ
Danh sách Dự kiến (Tentative List) là một trong những bước đầu tiên của quá trình đề cử. Quốc gia thành viên xác định những khu vực có tiềm năng và dự kiến có thể xem xét đề cử Di sản Thế giới trong tương lai. Một khu vực không thể được xem xét đề cử nếu trước đó chưa được đưa vào Danh sách Dự kiến theo các yêu cầu của Công ước.
Đối với Cảnh quan văn hóa – sinh thái Voọc mông trắng Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc, ngày 30/3/2026, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam đã gửi Báo cáo tóm tắt tới Trung tâm Di sản Thế giới đề nghị đưa khu vực vào Danh sách Dự kiến. Sau đó, khu vực chính thức được cập nhật vào Danh sách Dự kiến của Việt Nam trên hệ thống của Trung tâm Di sản Thế giới.
Ngày 14/9/2026, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam tiếp tục gửi Văn bản tới Trung tâm Di sản Thế giới, đề nghị thực hiện Đánh giá sơ bộ (Preliminary Assessment – PA).
Như vậy, từ việc nhận diện một khu vực có tiềm năng ở cấp quốc gia, Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc đã chuyển sang giai đoạn tiếp theo, trong đó những giá trị đề xuất được chuẩn bị để tham vấn và xem xét trong một hệ quy chiếu rộng hơn.
Đánh giá sơ bộ – tăng cường đối thoại ngay từ giai đoạn đầu
Theo Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản Thế giới hiện hành, Đánh giá sơ bộ là một quy trình bắt buộc trước khi Quốc gia thành viên có thể tiến tới nộp hồ sơ đề cử đầy đủ. Đây là quá trình đánh giá trên cơ sở hồ sơ, nhằm cung cấp những nhận định ban đầu về tiềm năng chứng minh Giá trị Nổi bật Toàn cầu, bao gồm tính toàn vẹn và/hoặc tính xác thực, đồng thời có thể đưa ra những định hướng liên quan đến bảo vệ và quản lý trên cơ sở thông tin được cung cấp.
Một điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận hiện nay là vai trò của đối thoại chuyên môn từ giai đoạn sớm. Tại Kỳ họp lần thứ 48 của Ủy ban Di sản Thế giới tại Busan, Hàn Quốc, năm 2026, Ủy ban tiếp tục khẳng định Đánh giá sơ bộ là một “cơ chế dựa trên đối thoại” (dialogue-based mechanism), nhằm tăng cường trao đổi kỹ thuật sớm giữa Quốc gia thành viên và các Cơ quan tư vấn, qua đó góp phần nâng cao chất lượng các hồ sơ đề cử trong tương lai.
Cách tiếp cận này cho phép những vấn đề cốt lõi của một đề cử được nhận diện và trao đổi trước khi Quốc gia thành viên đầu tư phát triển hồ sơ đầy đủ. Đó có thể là định hướng về Giá trị Nổi bật Toàn cầu và tiêu chí đề xuất, tính toàn vẹn, tính xác thực đối với các giá trị văn hóa, phân tích so sánh, cũng như những vấn đề liên quan đến bảo vệ và quản lý.
Với Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc, định hướng đề cử bao gồm cả các tiêu chí văn hóa và tự nhiên. Do đó, quá trình Đánh giá sơ bộ có sự tham gia chuyên môn của ICOMOS và IUCN theo các lĩnh vực tương ứng.
Đặt các giá trị trong hệ quy chiếu quốc tế
Một nội dung có ý nghĩa của quá trình này là các giá trị của khu vực không chỉ được xem xét trong phạm vi quốc gia mà còn được đặt trong bối cảnh khu vực và toàn cầu.
Các nghiên cứu chuyên đề, nghiên cứu khoảng trống, phân tích so sánh, dữ liệu khoa học và ý kiến chuyên gia có thể được sử dụng để xem xét khu vực tiềm năng trong tương quan với những Di sản Thế giới và khu vực có giá trị tương đồng. Qua đó, quá trình đánh giá góp phần làm rõ không chỉ khu vực có những giá trị gì, mà quan trọng hơn là những giá trị đó có ý nghĩa như thế nào khi đặt trong bức tranh di sản chung của thế giới.
Đây cũng là một hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc.
Những nghiên cứu đã được triển khai bước đầu cho thấy đây là một không gian có sự liên kết giữa các hệ sinh thái núi đá vôi, đất ngập nước, hang động và thung lũng; đồng thời là sinh cảnh quan trọng của Voọc mông trắng – loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam đang ở tình trạng Cực kỳ nguy cấp.
Bên cạnh giá trị đa dạng sinh học, các nghiên cứu về khảo cổ học, lịch sử cư trú và quá trình con người thích nghi, tương tác với môi trường karst đang tiếp tục bổ sung cơ sở để xem xét các giá trị của khu vực theo định hướng tiêu chí (v), (ix) và (x) của Công ước Di sản Thế giới.
Việc kết nối Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc trong một không gian nghiên cứu thống nhất cũng cho phép tiếp cận khu vực ở quy mô cảnh quan, qua đó tiếp tục làm rõ mối liên hệ giữa các hệ sinh thái, sinh cảnh của các loài có giá trị bảo tồn, dấu tích hoạt động của con người và những giá trị văn hóa được hình thành trong quá trình tương tác lâu dài với môi trường tự nhiên.
Chính quá trình đối sánh quốc tế sẽ là cơ sở để tiếp tục nhận diện những thuộc tính có khả năng tạo nên nét riêng của khu vực và xem xét những đóng góp tiềm năng của hồ sơ đối với tính đại diện của Danh sách Di sản Thế giới.
Từ Đánh giá sơ bộ đến hồ sơ đề cử đầy đủ
Theo lộ trình dự kiến, Đánh giá sơ bộ đối với Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc được thực hiện trong giai đoạn 2026–2027. Sau khi Trung tâm Di sản Thế giới kiểm tra tính đầy đủ, hồ sơ Đánh giá sơ bộ được chuyển tới các Cơ quan tư vấn để nghiên cứu, trao đổi và đưa ra nhận định chuyên môn.
Kết quả Đánh giá sơ bộ là cơ sở tham vấn quan trọng để Quốc gia thành viên cân nhắc việc tiếp tục phát triển hồ sơ, đồng thời xác định những nội dung cần nghiên cứu, điều chỉnh hoặc củng cố.
Theo quy định hiện hành, kết quả Đánh giá sơ bộ phải được cung cấp ít nhất 12 tháng trước thời điểm Quốc gia thành viên nộp hồ sơ đề cử đầy đủ. Khoảng thời gian này dành cho việc tiếp tục hoàn thiện cơ sở khoa học của hồ sơ, xử lý các khuyến nghị chuyên môn và chuẩn bị những nội dung cần thiết cho giai đoạn đề cử tiếp theo.
Khi hồ sơ đề cử đầy đủ được nộp, Trung tâm Di sản Thế giới tiến hành kiểm tra tính đầy đủ trước khi chuyển hồ sơ tới các Cơ quan tư vấn để bước vào chu kỳ đánh giá chính thức. Quá trình này bao gồm nghiên cứu hồ sơ, trao đổi chuyên môn và đánh giá thực địa tại khu vực đề cử.
Kết quả đánh giá của các Cơ quan tư vấn sau đó được trình Ủy ban Di sản Thế giới xem xét tại kỳ họp thường niên. Ủy ban Di sản Thế giới là cơ quan đưa ra quyết định đối với việc ghi danh tài sản vào Danh sách Di sản Thế giới.
Như vậy, việc một khu vực được đưa vào Danh sách Dự kiến hay bước vào Đánh giá sơ bộ chưa phải là kết quả cuối cùng của quá trình đề cử, nhưng là những bước cần thiết để các giá trị được tiếp tục nghiên cứu, đối thoại và kiểm chứng theo các yêu cầu của Công ước.
Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc đang ở đâu trong lộ trình?
Đặt trong lộ trình chung, Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc hiện đã hoàn thành bước đưa vào Danh sách Dự kiến và bước vào giai đoạn Đánh giá sơ bộ.
Đằng sau tiến độ này là quá trình nghiên cứu và chuẩn bị được triển khai trong thời gian qua. Sở Du lịch Ninh Bình, với vai trò cơ quan chủ trì, đã tham mưu UBND tỉnh triển khai các nhiệm vụ; phối hợp với các sở, ngành, địa phương, cơ quan chuyên môn, các nhà khoa học và chuyên gia tổ chức khảo sát thực địa, hội thảo khoa học, thu thập và hệ thống hóa tư liệu. Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An tham gia triển khai các nội dung chuyên môn, nghiên cứu, tổng hợp và xây dựng cơ sở khoa học phục vụ hồ sơ.
Bước sang giai đoạn Đánh giá sơ bộ, những kết quả nghiên cứu đó sẽ tiếp tục được đặt trong bối cảnh rộng hơn. Đây là cơ hội để nhận diện rõ hơn những thế mạnh của hồ sơ, đồng thời xác định những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về phân tích so sánh quốc tế, tính toàn vẹn và tính xác thực, ranh giới và vùng đệm, mối liên kết giữa các hợp phần cũng như cơ chế bảo vệ và quản lý lâu dài.
Quá trình này cũng cho phép các giá trị về cảnh quan karst – đất ngập nước, đa dạng sinh học, bảo tồn Voọc mông trắng và những bằng chứng về mối quan hệ lâu dài giữa con người với môi trường được tiếp tục kiểm chứng, đối sánh và làm rõ trong hệ quy chiếu Di sản Thế giới.
Tiếp tục lộ trình trên nền tảng khoa học và bảo tồn
Lộ trình đề cử Di sản Thế giới là một quá trình nhiều bước. Từ Danh sách Dự kiến, Đánh giá sơ bộ đến xây dựng hồ sơ đề cử đầy đủ, đánh giá chuyên môn, thực địa và cuối cùng là xem xét của Ủy ban Di sản Thế giới, mỗi giai đoạn đều đặt ra những yêu cầu ngày càng sâu hơn về cơ sở khoa học, tính thuyết phục của các giá trị đề xuất và hiệu quả của công tác bảo vệ, quản lý.
Với Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc, việc bước vào Đánh giá sơ bộ trong năm 2026 vì vậy là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình này. Từ những giá trị đã được nghiên cứu và nhận diện ở cấp quốc gia, khu vực đang bước sang giai đoạn tham vấn và đối sánh sâu hơn trong bối cảnh quốc tế.
Trên nền tảng những kết quả đã đạt được, việc tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và hoàn thiện cơ chế quản lý không chỉ phục vụ các bước tiếp theo của hồ sơ đề cử, mà còn góp phần bảo vệ lâu dài những giá trị của Vân Long – Kim Bảng – Tam Chúc. Chính quá trình đề cử, với các bước đánh giá và đối thoại chuyên môn ở cấp độ quốc tế, sẽ tiếp tục cung cấp những cơ sở quan trọng để các giá trị của khu vực được nhận diện đầy đủ hơn, kiểm chứng khoa học và từng bước làm rõ trong hệ quy chiếu Di sản Thế giới.
Tin bài: Phạm Sinh Khánh – Nguyễn Thị Loan (Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An)