Giữa không gian linh thiêng của đền Thái Vi (Thái Vi linh từ), tiếng sáo mèo của núi rừng Tây Bắc réo rắt, tiếng đàn bầu trầm vang lên như gửi gắm trong đó những câu chuyện riêng, những tâm tư của ông Chu Văn Thim, năm nay đã 87 tuổi, người đã dành gần 30 năm cuộc đời để gắn bó với đền Thái Vi và chọn nhạc cụ truyền thống để giới thiệu, để kể về mảnh đất và con người Ninh Bình đến bạn bè trong nước và quốc tế.
Đền Thái Vi, hay còn được gọi là Thái Vi linh từ, thuộc phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, nằm trong vùng lõi của quần thể danh thắng Tràng An. Có kiến trúc độc đáo với cột và tường được làm toàn bộ bằng đá xanh, ngôi đền lần đầu được xây dựng từ năm 1280, trên nền đất của hành cung Vũ Lâm, một căn cứ địa trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ 2 của nhà Trần.
Ngôi đền tọa lạc giữa không gian sơn thủy hữu tình, bao quanh bởi núi đá vôi và dòng Ngô Đồng uốn lượn, tạo nên một cảnh quan hài hòa, tĩnh tại. Điểm nổi bật của đền Thái Vi là hệ thống kiến trúc đá độc đáo với ba tòa chính và 28 cột đá chạm khắc tinh xảo các họa tiết truyền thống. Nơi đây còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như bia đá, chuông, ngựa đá…, phản ánh chiều sâu văn hóa và lịch sử của vùng đất cố đô.
Trải qua gần 750 năm tồn tại, đền Thái Vi như một chứng nhân cho một giai đoạn lịch sử đầy hào hùng của dân tộc. Và suốt 3 thập kỉ nay, ông Chu Văn Thim đã gắn bó và làm thủ từ của đền.
Năm nay đã 87 tuổi, lưng đã còng nhưng ông Thim vẫn khỏe mạnh, nhanh nhẹn. Hàng ngày ông vẫn đều đặn có mặt từ sớm để mở cửa đền, quét dọn sân, chuẩn bị hương án. Khi có đoàn khách đến, ông hướng dẫn cách dâng hương, giới thiệu từng gian thờ, giải thích về lịch sử hình thành ngôi đền.
Để có thể trả lời cho du khách trong và ngoài nước cũng như những người đam mê lịch sử, ông tự mày mò, tìm hiểu, dành thời gian đọc sách báo, sưu tầm câu chuyện dân gian về công đức các Vua nhà Trần. Dần dần, vốn kiến thức của ông được bồi đắp, không chỉ từ những nguồn chính quy, mà còn qua những câu chuyện dân gian sưu tầm, những câu chuyện lịch sử được kể qua cách nói hóm hỉnh của ông càng thêm phần đặc sắc.
“Làm thủ từ, không chỉ đòi hỏi phải hiểu, phải biết về các nghi thức tế lễ tại đền, mà còn phải như một hướng dẫn viên du lịch. Ban đầu tôi không được học qua trường lớp liên quan đến lịch sử, đã gắn bó với ngôi đền cả 1/3 đời người, nên tranh thủ những lúc rảnh rỗi, tôi tự mày mò, tìm hiểu trên báo chí, nói chuyện với các chuyên gia mỗi khi có dịp. Từ đó, mình có thể tự tin hơn khi giới thiệu, nói chuyện với du khách trong nước và quốc tế, để quảng bá tốt hơn mảnh đất và con người cố đô Hoa Lư” ông Thim chia sẻ.
Ngoài việc giới thiệu lịch sử, kiến trúc của ngôi đền, điểm độc đáo ở ông Thim khiến du khách ấn tượng chính là cách cụ “kể chuyện” di sản thông qua âm nhạc truyền thống. Lão nông Chu Văn Thim không hề được học qua một lớp nhạc cụ, nhạc lý. Ông kể, ban đầu chỉ vì thích nghe tiếng đàn bầu, ông mua một chiếc đàn về luyện tập. Tìm tòi, học hỏi qua sách báo và mạng internet, ông tìm nghe những bài giảng nhạc lý về đàn bầu rồi mày mò tự học, tự đánh. Khi đã thuần thục, ông tự nghĩ cách chế tạo một chiếc đàn bầu cho riêng mình.
Những chiếc đàn đầu tiên được làm từ ống bương, hình thức còn thô, phải mất khá nhiều thời gian sửa đi đổi lại mới tạo được âm thanh ưng ý. Bây giờ thì chỉ cần 2 ngày là ông đã hoàn thành được một chiếc đàn bầu. Đàn đơn sơ nhưng âm thanh trầm bổng, da diết, được khá nhiều người yêu thích. Hàng ngày, mỗi khi có khách du lịch phương xa tới thăm đền, ông lại biểu diễn đàn bầu ngay tại khuôn viên. Tiếng đàn bầu réo rắt, khi trầm khi bổng, đem lại cho du khách những trải nghiệm khó quên.
Anh Ohad Gablinger, du khách người Israel hào hứng chia sẻ: “Ban đầu khi đến đây (đền Thái Vi), tôi chỉ nghĩ rằng đây sẽ chỉ là một chuyến thăm bình thường như bao ngôi đền, chùa khác ở Ninh Bình. Nhưng khi tận mắt chứng kiến cụ thủ từ trình diễn với chiếc đàn bầu, tôi không khỏi bất ngờ bởi chiếc đàn tuy chỉ có 1 dây nhưng có thể tạo ra những âm thanh vô cùng độc đáo. Ở Israel, nhạc cụ truyền thống của chúng tôi là đàn Kinnor có đến tận 10 dây, trong khi chỉ với 1 dây mà người Việt Nam các bạn đã có thể đánh một bản nhạc hay đến vậy. Có thể thấy, người Việt Nam am hiểu nhạc lý và có tính sáng tạo rất cao. Qua chuyến đi này, tôi đã hiểu thêm một phần con người và tâm hồn của các bạn”.
Trước đây, để tạo thêm hoạt động văn hóa tại đền, ông Thim cùng một số người cao tuổi tại địa phương thành lập một nhóm nhạc dân tộc. Người chơi trống, người đánh đàn nhị, đàn bầu, thổi sáo. Nhóm biểu diễn các thể loại chầu văn, cải lương, chèo, quan họ trong những dịp lễ hội hoặc khi có đoàn khách đông. Tuy nhiên, nhiều thành viên trong nhóm nay đã qua đời, nhóm không còn duy trì được. Giờ đây, chỉ còn ông tiếp tục chơi đàn một mình mỗi khi có dịp hoặc khách yêu cầu.
Không chỉ thông thạo đàn bầu, ông Thim còn mày mò học hỏi và tự chơi được sáo mèo, đàn nhị, đàn nguyệt, sáo trúc, … Nhiều du khách đến thăm đền gọi vui ông là “kho tàng sống” của nhạc cụ dân tộc Việt. Không chỉ gói gọn trong việc trình diễn tại đền Thái Vi, ông Thim được nhiều tổ chức, đơn vị mời đi trình diễn tại nhiều sự kiện văn hóa. Mặc dù tuổi đã cao, nhưng dù trình diễn ở đâu, ông vẫn luôn sẵn sàng cống hiến hết mình để có thể một phần nào đó lan tỏa được tình yêu âm nhạc truyền thống đến với mọi người.
Với những đóng góp hết mình cho văn hóa truyền thống, ông đã được Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam tặng Bằng khen vì Những đóp góp lâu dài trong việc gìn giữ di sản tại đền Thái Vi và đóng góp cho việc thực hành, truyền dạy âm nhạc dân gian qua các lớp học cộng đồng. Hình ảnh ông biểu diễn nhạc cụ dân tộc được in trang trọng tại mặt sau cuốn sách Petit Futé Viet Nam, bộ sách hướng dẫn du lịch nổi tiếng của Pháp có tính quốc tế cao.
Khép lại chuyến hành trình đến thăm đền Thái Vi, tiếng đàn bầu réo rắt của ông Chu Văn Thim lại vang lên như lời mời gọi những du khách ưa khám phá từ khắp nơi trên thế giới về thăm mảnh đất Ninh Bình. Thông qua nhạc cụ truyền thống, ông Thim lặng lẽ đóng góp sức mình vào công cuộc truyền bá những câu chuyện đẹp về văn hóa người Việt nói chung, về mảnh đất và con người cố đô Hoa Lư nói riêng.
Nguồn: baoninhbinh.org.vn