Trong dòng chảy hối hả của thời đại, có những giá trị không bao giờ cũ đi, đó là di sản. Di sản không chỉ là những cổ vật nằm trong lồng kính, những mái đình rêu phong hay những dấu tích còn lại của một thời đã qua. Sâu xa hơn, di sản là ký ức của cộng đồng, là sự kết tinh của lịch sử, tri thức, niềm tin và lối sống, để từ đó hiểu rõ hơn mình là ai, đã đi qua những chặng đường nào và muốn trao truyền điều gì cho các thế hệ mai sau. Giữa một thế giới ngày càng kết nối, nơi các xu hướng văn hóa có thể lan truyền nhanh chóng qua biên giới, bản sắc không phải là sự khép mình trong quá khứ. Bản sắc là khả năng đối thoại với thế giới bằng chính chiều sâu văn hóa của mình. Hiểu rõ và trân trọng di sản của mình sẽ có nền tảng vững chắc hơn để tiếp nhận cái mới, sáng tạo những giá trị mới và đóng góp tiếng nói riêng vào kho tàng văn hóa nhân loại.
Quần thể danh thắng Tràng An – Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới được UNESCO ghi danh năm 2014 – là một minh chứng đặc biệt cho mối quan hệ giữa thiên nhiên, lịch sử và con người. Những dãy núi đá vôi, dòng sông uốn lượn, thung lũng khép kín, hang động và dấu tích khảo cổ không chỉ tạo nên một cảnh quan có vẻ đẹp nổi bật, mà còn kể câu chuyện dài về sự hình thành của vùng đất, về quá trình con người thích nghi với môi trường và về những lớp trầm tích văn hóa đã góp phần định hình bản sắc Việt Nam.
Di sản – Nơi ký ức lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay
Giá trị của Tràng An không chỉ nằm ở vẻ đẹp của cảnh quan, mà còn ở mối quan hệ bền bỉ giữa con người và thiên nhiên qua hàng chục nghìn năm. Những phát hiện khảo cổ học cho thấy con người đã cư trú, thích nghi và tìm cách tồn tại trong môi trường núi đá vôi đặc thù này từ thời tiền sử. Từ những dấu tích tưởng như lặng im trong lòng đất, một câu chuyện lớn dần hiện lên: câu chuyện về khả năng thích ứng, sức sáng tạo và hành trình sinh tồn của con người trước những biến đổi của môi trường tự nhiên. Ở Tràng An, thiên nhiên không chỉ là phông nền cho lịch sử, thiên nhiên tham gia định hình lịch sử. Núi, nước, hang động và thung lũng tạo nên những điều kiện sống, đồng thời đặt ra những thách thức buộc con người phải quan sát, học hỏi và thích nghi. Qua thời gian, sự tương tác ấy tạo thành một di sản sống động, nơi các giá trị địa chất, địa mạo, đa dạng sinh học, khảo cổ học và văn hóa không tồn tại riêng rẽ, mà bổ sung, giải thích cho nhau. Chính chiều sâu ấy giúp Tràng An vượt ra ngoài ý nghĩa của một điểm đến du lịch. Đây là không gian để nghiên cứu, học tập, chiêm nghiệm và nhận diện những mối liên hệ căn bản giữa con người với thế giới tự nhiên. Cũng từ đây, mỗi người có thể hiểu rằng bản sắc dân tộc không chỉ được tạo nên bởi những chiến công hay những mốc son lịch sử, mà còn được bồi đắp qua cách các cộng đồng sống, lao động, thích nghi với môi trường và gìn giữ những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Phục dựng không gian văn hóa – đánh thức ký ức, làm giàu trải nghiệm di sản
Nếu những dấu tích khảo cổ giúp chúng ta tiếp cận quá khứ bằng chứng cứ khoa học, thì các di tích, không gian tín ngưỡng và thực hành văn hóa giúp quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Vì thế, việc bảo tồn, tu bổ và phục hồi các di tích, nghiên cứu và tổ chức lại những không gian văn hóa phù hợp có thể mở ra những cách thức mới để công chúng tiếp cận lịch sử. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải phân biệt rõ giữa bảo tồn yếu tố gốc, phục hồi trên cơ sở tư liệu đáng tin cậy và xây dựng những không gian diễn giải mới nhằm phục vụ giáo dục, trải nghiệm văn hóa và du lịch. Tại vùng đất Cố đô Hoa Lư, những định hướng phục hồi, tôn tạo và phát huy giá trị các không gian văn hóa – tâm linh như chùa Vàng, chùa Bạc ở phố cổ Hoa Lư, đền Thần Nông tại Tam Cốc, Hành cung Vũ Lâm và không gian văn hóa tại Thung Ui cho thấy tiềm năng làm phong phú thêm cách kể câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của vùng đất Ninh Bình.
Mỗi địa điểm có một bối cảnh, chức năng và lớp ý nghĩa riêng. Phố cổ Hoa Lư gợi mở câu chuyện về không gian văn hóa và đời sống đô thị; đền Thần Nông gắn với tín ngưỡng nông nghiệp và ước vọng về mùa màng, sự sinh sôi; Hành cung Vũ Lâm gợi nhắc một dấu ấn lịch sử quan trọng của thời Trần, gắn với vùng núi rừng Tràng An và lịch sử dân tộc. Khi được nghiên cứu, diễn giải và kết nối hợp lý, các không gian ấy có thể giúp du khách tiếp cận di sản không chỉ qua những gì nhìn thấy, mà còn qua những câu chuyện, niềm tin và giá trị tinh thần ẩn sau cảnh quan. Đáng chú ý, Thung Ui mở ra một hướng tiếp cận mới trong việc tổ chức trải nghiệm văn hóa giữa lòng di sản. Được bao bọc bởi các dãy núi đá vôi và hệ thống mặt nước tự nhiên, Thung Ui sở hữu một không gian tương đối biệt lập, tĩnh lặng, tạo điều kiện để kết nối trải nghiệm cảnh quan với việc tìm hiểu lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa bản địa. Không gian Đàn Kính Thiên cùng các hạng mục Đài Kính Thiên, Đài Kính Địa, Đài Kính Nhân và những không gian tái hiện sinh hoạt truyền thống của người Mường tạo nên một hành trình trải nghiệm có chủ đề rõ nét. Tại đây, du khách có thể được gợi mở về quan niệm hài hòa giữa Trời – Đất – Người, về tín ngưỡng truyền thống và về sự phong phú của văn hóa các cộng đồng đã góp phần tạo nên diện mạo văn hóa Ninh Bình.
Điều đáng chú ý không chỉ là sự hình thành của một điểm đến mới, mà còn là cơ hội để đặt ra câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để những không gian văn hóa được phục dựng hoặc tái hiện trở thành nơi giúp con người hiểu sâu hơn về lịch sử và bản sắc, thay vì chỉ dừng lại ở việc tham quan, chụp ảnh hay thưởng ngoạn kiến trúc? Câu trả lời nằm ở chất lượng nghiên cứu, tính minh bạch trong diễn giải, sự tôn trọng các giá trị gốc và khả năng kết nối không gian vật thể với những câu chuyện văn hóa có cơ sở. Với những công trình được phục dựng hoặc tái hiện, cần phân biệt rõ đâu là di tích có yếu tố gốc được bảo tồn, đâu là hạng mục phục hồi dựa trên tư liệu lịch sử và đâu là không gian văn hóa mới được tổ chức để phục vụ diễn giải. Sự phân biệt ấy không làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến; trái lại, giúp du khách tiếp cận lịch sử một cách trung thực, có trách nhiệm và có chiều sâu hơn.
Từ không gian tâm linh đến công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản
Trong bối cảnh du lịch đang chuyển dần từ nhu cầu tham quan đơn thuần sang nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm và khám phá bản sắc, di sản mở ra những cơ hội phát triển mới. Một không gian văn hóa có giá trị không chỉ thu hút du khách bởi cảnh quan hay kiến trúc, mà còn bởi khả năng tạo nên trải nghiệm có ý nghĩa: một câu chuyện lịch sử được kể đúng và hấp dẫn, một nghề truyền thống được thực hành, một làn điệu dân gian được gìn giữ, một món ăn địa phương được giới thiệu trong bối cảnh văn hóa của nó. Đây chính là điểm gặp gỡ giữa bảo tồn di sản với phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản. Từ những giá trị được tích lũy qua nhiều thế hệ, cộng đồng và các chủ thể sáng tạo có thể phát triển các sản phẩm diễn giải di sản, chương trình giáo dục, hoạt động trải nghiệm, nghệ thuật biểu diễn, sản phẩm thủ công, ẩm thực, thiết kế và những hình thức du lịch văn hóa phù hợp. Khi được tổ chức có trách nhiệm, các hoạt động này không chỉ làm phong phú trải nghiệm của du khách mà còn tạo thêm việc làm, mở rộng sinh kế và nâng cao giá trị của nguồn lực văn hóa tại địa phương. Tuy nhiên, kinh tế di sản không đồng nghĩa với việc thương mại hóa mọi giá trị văn hóa. Di sản không thể chỉ được nhìn nhận qua số lượng khách, doanh thu hay khả năng tạo ra những công trình mới. Giá trị của di sản còn nằm ở tính xác thực, tính toàn vẹn, sự liên tục của truyền thống, sức sống của cộng đồng và khả năng duy trì các mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Bởi vậy, phát triển du lịch tại Tràng An cần được đặt trong giới hạn và định hướng của bảo tồn. Các hoạt động đầu tư, xây dựng, tổ chức sự kiện và khai thác dịch vụ phải phù hợp với quy hoạch, tuân thủ quy định pháp luật về di sản, tôn trọng cảnh quan và không làm suy giảm những giá trị nổi bật toàn cầu đã được quốc tế ghi nhận. Những không gian tâm linh cần được ứng xử bằng sự tôn nghiêm; các hoạt động diễn giải lịch sử phải có căn cứ; các sản phẩm du lịch cần được thiết kế sao cho du khách có cơ hội hiểu biết nhiều hơn, chứ không chỉ tiêu dùng nhiều hơn. Đặc biệt, cộng đồng địa phương phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Người dân không chỉ là lực lượng cung cấp dịch vụ, mà còn là chủ thể lưu giữ tri thức bản địa, tập quán, ký ức và các thực hành văn hóa. Khi được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, kể chuyện di sản, cung cấp dịch vụ và hưởng lợi công bằng từ du lịch, cộng đồng sẽ có thêm động lực để gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc của vùng đất. Sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân vì vậy có ý nghĩa quyết định. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm lợi ích công; các nhà khoa học cung cấp nền tảng tri thức và cơ sở đánh giá; doanh nghiệp huy động nguồn lực, phát triển sản phẩm và thị trường; cộng đồng duy trì sức sống văn hóa và trực tiếp tham gia vào quá trình bảo tồn. Khi bốn chủ thể này cùng chia sẻ trách nhiệm, kinh tế di sản mới có thể phát triển trên nền tảng bền vững.
Soi chiếu bản sắc Việt Nam trong thế giới rộng lớn
Trong một thế giới mà du khách ngày càng có nhiều lựa chọn, điều làm nên sức hấp dẫn lâu dài của một điểm đến không chỉ là cảnh đẹp hay những công trình quy mô lớn, mà còn là bản sắc không thể thay thế. Một địa danh có thể được biết đến nhờ truyền thông, nhưng chỉ có thể để lại dấu ấn sâu sắc khi mang đến cho con người một trải nghiệm chân thực về lịch sử, văn hóa và cách cộng đồng sống cùng nơi chốn ấy. Tràng An có lợi thế đặc biệt bởi nơi đây hội tụ những giá trị mà không thể tạo dựng chỉ bằng đầu tư vật chất: cảnh quan karst có lịch sử địa chất lâu dài, dấu tích cư trú của con người từ thời tiền sử, những lớp trầm tích lịch sử của vùng đất Hoa Lư và một không gian văn hóa được hình thành qua quá trình tương tác lâu dài giữa con người với thiên nhiên. Các giá trị ấy tạo nên chiều sâu cho thương hiệu điểm đến, đồng thời mở ra khả năng đối thoại với cộng đồng quốc tế về những vấn đề có ý nghĩa chung: bảo tồn đa dạng sinh học, thích ứng với môi trường, gìn giữ ký ức lịch sử và phát triển bền vững. Khi giới thiệu Tràng An với thế giới, chúng ta không chỉ giới thiệu một cảnh quan đẹp của Việt Nam. Chúng ta còn chia sẻ câu chuyện về khả năng thích nghi của con người, về mối quan hệ giữa thiên nhiên và văn hóa, về một cộng đồng đã sống, lao động và tạo dựng bản sắc trong không gian đặc thù của vùng núi đá vôi. Đó cũng là cách để văn hóa Việt Nam hiện diện trong đời sống quốc tế bằng chiều sâu tri thức và giá trị nhân văn, thay vì chỉ bằng những hình ảnh có tính biểu tượng. Từ góc nhìn ấy, việc phục hồi và phát huy các không gian văn hóa tại Ninh Bình cần được xem là một phần của chiến lược phát triển dựa trên bản sắc. Những công trình, không gian và sản phẩm mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp công chúng hiểu rõ hơn về lịch sử, làm giàu đời sống tinh thần và củng cố mối liên hệ giữa con người với quê hương, đất nước. Di sản càng được giới thiệu rộng rãi thì trách nhiệm bảo vệ tính xác thực, sự toàn vẹn và những giá trị cốt lõi càng phải được đặt lên hàng đầu.
Gìn giữ giá trị gốc, kiến tạo những giá trị mới
Di sản luôn thuộc về quá khứ, nhưng không thể chỉ sống trong quá khứ. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được gìn giữ, nghiên cứu, diễn giải và trao truyền trong đời sống hôm nay. Tuy nhiên, trao truyền không có nghĩa là tùy ý thay đổi; sáng tạo không có nghĩa là làm lu mờ những giá trị đã được xác lập; phát triển không có nghĩa là đánh đổi những điều không thể phục hồi. Đối với Tràng An, thách thức không chỉ là bảo vệ những gì đang hiện hữu, mà còn là tìm ra phương thức để các giá trị của di sản tiếp tục được nhận biết, thấu hiểu và trân trọng trong một xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, quản lý có trách nhiệm, đầu tư phù hợp, giáo dục di sản, đổi mới sáng tạo và sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Thung Ui, Hành cung Vũ Lâm, các không gian tín ngưỡng, di tích và những thực hành văn hóa bản địa, khi được nghiên cứu và phát huy đúng hướng, có thể góp phần tạo nên một mạng lưới trải nghiệm đa dạng, giúp du khách khám phá Tràng An từ nhiều chiều kích khác nhau. Nhưng giá trị cuối cùng không nằm ở số lượng công trình hay điểm đến được hình thành, mà ở việc những không gian ấy có giúp con người hiểu sâu hơn về lịch sử, tôn trọng thiên nhiên, trân trọng văn hóa và có trách nhiệm hơn với di sản hay không. Một di sản được bảo tồn tốt không chỉ là niềm tự hào của thế hệ hôm nay. Đó còn là nguồn lực văn hóa, nguồn cảm hứng sáng tạo và nền tảng phát triển cho các thế hệ mai sau. Khi biết lấy bản sắc làm điểm tựa, lấy khoa học làm nền tảng, lấy cộng đồng làm trung tâm và lấy tính bền vững làm nguyên tắc, Ninh Bình có thể phát huy di sản thành động lực phát triển mà không đánh mất những giá trị đã làm nên sức hấp dẫn riêng có của mình. Tràng An vì thế không chỉ là nơi chúng ta tìm về quá khứ. Đó còn là nơi để soi chiếu bản sắc Việt Nam trong thế giới rộng lớn, để nhận thức sâu sắc hơn trách nhiệm của hiện tại và để kiến tạo một tương lai trong đó văn hóa không đứng bên ngoài sự phát triển, mà trở thành nền tảng và động lực của sự phát triển.
Giá trị lớn nhất của di sản không chỉ nằm ở những gì chúng ta nhận được từ quá khứ, mà còn ở những gì chúng ta có trách nhiệm gìn giữ, làm giàu và trao lại cho tương lai.
Tin bài: Phạm Sinh Khánh
Phó Giám đốc Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An