Giữa vùng đất Cố đô Hoa Lư, nơi lắng đọng những trầm tích lịch sử của dân tộc Việt Nam – đền thờ Công chúa Nhồi Hoa (nước Lào), tọa lạc tại phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình hiện lên như một dấu ấn đặc biệt trong không gian văn hóa tâm linh của địa phương. Không chỉ là công trình tín ngưỡng mang giá trị lịch sử lâu đời, ngôi đền còn là biểu tượng sinh động, bền vững cho mối quan hệ đoàn kết, thủy chung giữa hai dân tộc anh em Việt Nam – Lào, được hình thành và gìn giữ qua nhiều thế kỷ.
Theo các nguồn sử liệu kết hợp với truyền ngôn dân gian, vào thế kỷ XV, dưới triều vua Lê Thánh Tông – giai đoạn Đại Việt chú trọng củng cố quốc phòng, xây dựng quân đội chính quy, trong đó tượng binh giữ vai trò quan trọng – quan hệ bang giao giữa Đại Việt và Vương quốc Lào (Vạn Tượng) ngày càng được tăng cường. Phát huy thế mạnh là “đất nước Triệu Voi”, triều đình Lào đã cử một đoàn sang hỗ trợ Đại Việt trong việc huấn luyện voi chiến. Đoàn sứ giả do một vị công chúa dẫn đầu, người được Nhân dân Việt Nam tôn xưng là Công chúa Nhồi Hoa. Sự hiện diện và đóng góp của Công chúa không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ quân sự mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, tương trợ chân thành giữa hai quốc gia láng giềng trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động.
Sau khi hoàn thành sứ mệnh, trên đường trở về nước, Công chúa Nhồi Hoa không may lâm bệnh nặng và qua đời tại vùng đồi Đền, thuộc địa phận Ninh Bình ngày nay. Trước sự ra đi của một vị công chúa ngoại quốc có nhiều đóng góp trong quan hệ bang giao giữa hai nước, triều đình nhà Lê đã tổ chức an táng, xây dựng lăng mộ và lập đền thờ ngay tại nơi Công chúa mất, đồng thời báo tin cho triều đình Lào. Theo truyền lại, vua Lào đã cho người mang bức họa chân dung Công chúa sang Việt Nam để thờ tự. Từ đó, đền Thượng Thái Sơn trở thành nơi thờ phụng Công chúa Nhồi Hoa – ngôi đền hiếm hoi tại Việt Nam thờ một công chúa nước ngoài, mang ý nghĩa lịch sử, văn hóa và ngoại giao đặc biệt.
Đền Thượng Thái Sơn tọa lạc trên đỉnh đồi Đền, giữa không gian núi non trùng điệp và làng quê yên bình. Phía Tây là khu lăng mộ Công chúa, phía Đông là núi Mỏ Phượng, phía Nam là núi Hóe Vụng, phía Bắc là núi Chon Gà. Sự hòa quyện hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên và kiến trúc tâm linh tạo nên một không gian trang nghiêm, linh thiêng, tĩnh tại. Kiến trúc đền mang phong cách truyền thống của đền, miếu Việt Nam, đồng thời hiện diện những họa tiết trang trí rồng, phượng và dấu ấn văn hóa Lào, phản ánh sự giao thoa văn hóa đặc sắc. Nhiều hiện vật quý còn được lưu giữ tại di tích như sắc phong các triều vua Nguyễn, đồ thờ tự cổ và đặc biệt là bức chân dung Công chúa Nhồi Hoa – cổ vật được cho là do triều đình Lào gửi sang, có giá trị lịch sử và tư liệu quan trọng.
Hằng năm, vào ngày 3/3 âm lịch, Nhân dân địa phương long trọng tổ chức lễ húy nhật tưởng nhớ Công chúa Nhồi Hoa. Lễ hội gồm các nghi thức truyền thống như rước kiệu, dâng hương, tế nữ quan, kết hợp với các hoạt động văn hóa nghệ thuật mang đậm bản sắc hai dân tộc, tiêu biểu là các điệu múa truyền thống của Lào như Lăm Vông, Chăm-pa. Lễ hội không chỉ thể hiện lòng tri ân đối với một nhân vật lịch sử đặc biệt mà còn góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp tình cảm gắn bó giữa các thế hệ, đồng thời tăng cường giao lưu văn hóa Việt – Lào. Di tích cũng thường xuyên đón tiếp các đoàn đại biểu, học giả và đại diện ngoại giao của nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, trở thành điểm đến giàu ý nghĩa trong hoạt động đối ngoại nhân dân.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh tiêu biểu, đền thờ Công chúa Nhồi Hoa đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2007 và đang được nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia. Trong bối cảnh quan hệ Việt – Lào không ngừng được củng cố và phát triển, việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích gắn với câu chuyện lịch sử về Công chúa Nhồi Hoa không chỉ góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa của Ninh Bình, mà còn khẳng định chiều sâu và tính bền vững của mối quan hệ đoàn kết đặc biệt giữa hai dân tộc anh em Việt Nam – Lào, được gìn giữ qua thời gian và tiếp nối đến hôm nay./.
Nguồn: sodulich.ninhbinh.gov.vn