Đền Thái Vi tọa lạc trong một không gian “sơn thủy hữu tình” với “non kỳ thủy tú” khiến bao du khách nao lòng mỗi khi đến đây. Ngôi đền có kiến trúc theo kiểu “Nội công ngoại quốc”, các cột đá xanh nguyên khối được chạm khắc tỉ mỉ, đường nét hoa văn tinh xảo, hài hòa với không gian xung quanh, tạo ra vẻ u linh trầm mặc, đồng thời cũng mang lại cảm giác yên tĩnh, thư thái đặc biệt cho những ai đến đây thưởng ngoạn.

Lễ hội đền Thái Vi 4

Đền Thái Vi toàn cảnh

Hàng năm, để tưởng nhớ công ơn của các vị vua đời Trần, đặc biệt là vua Trần Thái Tông, người đã có công chiêu dân lập ấp, xây dựng căn cứ địa Văn Lâm, làm hậu cứ để chống giặc Nguyên Mông lần thứ 2 vào năm 1285, nhân dân địa phương tổ chức lễ hội trong 3 ngày 14, 15, 16 tháng 3 Âm lịch, chính hội là ngày rằm tháng 3. Và cứ ba năm một lần, nhân dân trong vùng lại tổ chức hội lớn.
Cũng như nhiều lễ hội khác, lễ hội đền Thái Vi cũng chia làm 2 phần: Phần lễ và phần hội với nhiều hoạt động. Phần Lễ gồm có rước kiệu và tế lễ. Phần Hội là phần vui chơi, giải trí của nhân dân và những người đến dự hội với các trò chơi dân gian như: múa rồng, múa lân, đánh cờ người, đấu vật, bơi thuyền…

Phần lễ gồm có rước kiệu và tế lễ. 

Trong những ngày lễ hội, đoàn rước kiệu mặc phẩm phục đi thành hàng dài. Đi đầu là hai người khiêng một cái trống to và một người mặc áo thụng, đội mũ cánh chuồn, đi hia, làm thủ hiệu trống. Tiếp đến là 5 người vác cờ ngũ hành, sau đó đến kiệu bát cống, trên đặt bài vị các vua Trần, Hoàng hậu, Công chúa, kiệu có lọng đỏ che. Theo sau là kiệu 4 người khiêng với hương nhang lễ vật, sau đó là phường bát âm, ban tế đi hàng đôi, vị chủ tế dẫn đầu đoàn. Thông thường đoàn rước kiệu không chỉ có một đoàn mà nhiều đoàn rước kiệu từ khắp nơi trong huyện, một số nơi trong tỉnh rước về đền Thái Vi. Đoàn rước kiệu với kiệu sơn son thiếp vàng lộng lẫy, người dân ăn vận lễ phục, tiếng nhạc lễ vang lừng, đoàn người nối bước đi theo thành những hàng dài gợi không khí vừa náo nhiệt, sinh động, vừa linh thiêng, thành kính. Đám rước kiệu là một hình thái sinh hoạt lễ hội rất đặc trưng, là điểm nhấn trong tổng thể không gian sinh hoạt lễ hội đền Thái Vi, tạo nên sức hút đặc biệt với du khách. Người dân đến với lễ hội, tham gia vào đoàn rước chính là được đắm mình vào không khí lễ hội, tự mình trải nghiệm nét văn hóa tâm linh độc đáo của lễ hội này.

Lễ hội đền Thái Vi 2

Nghi thức rước kiệu

Sau khi rước kiệu đến phần tế lễ, là nghi thức quan trọng nhất của lễ hội, được tiến hành trên sân, trước đền Thái Vi. Ban tế từ 15 đến 20 người, có một chủ tế thường là bậc cao niên, có uy tín trong cộng đồng địa phương được cử ra hành lễ; 2 ông bồi tế; 1 ông đọc văn tế; 2 ông xướng tế và mỗi bên có 5 đến 7 ông tiến hương, tiến tửu. Trong không khí linh thiêng thành kính, khúc văn tế được ngân lên, phối hợp nhịp nhàng với các động tác của ban tế. Nội dung khúc văn tế là những dòng ca ngợi công đức của các vị vua Trần, công lao của các vị này với dân tộc và với cộng đồng dân cư địa phương. Hoạt động tế lễ vừa thể hiện nghi thức sinh hoạt mang nặng tính tâm linh vừa là hình thức tôn vinh những nhân vật có công lao với nước theo một hình thái dân gian hóa. Phía sau nghi lễ tế tự ẩn chứa tinh thần kính ngưỡng các bậc tiền nhân, đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

Lễ hội đền Thái Vi  1

Nghi thức tế lễ
Phần hội: Đây là phần không thể thiếu trong lễ hội. Người dân đến tham dự lễ hội ngoài chiêm bái, tỏ lòng thành kính với các bậc tiền nhân, còn được tham gia các trò chơi dân gian như múa rồng, múa lân, đánh cờ người, đấu vật, bơi thuyền…
Nằm trong Quần thể khu du lịch Tam Cốc – Bích Động, với nhiều giá trị về lịch sử văn hóa của mình, đền Thái Vi không chỉ trở thành điểm sinh hoạt tâm linh của cộng đồng dân cư địa phương, mà còn trở thành điểm du lịch hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước.