Du lịch tâm linh thực chất là loại hình du lịch văn hóa, lấy yếu tố văn hóa tâm linh vừa làm cơ sở vừa làm mục tiêu nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm linh của con người trong đời sống tinh thần. Theo cách nhìn nhận đó, du lịch tâm linh khai thác những yếu tố văn hóa tâm linh trong quá trình diễn ra các hoạt động du lịch, dựa vào những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn với lịch sử hình thành nhận thức của con người về thế giới, những giá trị về đức tin, tôn giáo, tín ngưỡng và những giá trị tinh thần đặc biệt khác. Du lịch tâm linh mang lại những cảm xúc và trải nghiệm thiêng liêng về tinh thần của con người trong khi đi du lịch. 

Tháng 11/2003, tỉnh Ninh Bình đã đăng cai tổ chức Hội nghị quốc tế về du lịch tâm linh tại Ninh Bình (tháng 11-2013) theo sáng kiến của Tổng Thư ký Tổ chức Du lịch thế giới (UNWTO) Taleb Rifai. Nội dung của Hội nghị, đặc biệt là các ý kiến của các chuyên gia đề cập đến tiềm năng, lợi thế của Ninh Bình đã tạo tiền đề để các doanh nghiệp, công ty lữ hành xây dựng chiến lược phát triển loại hình du lịch tâm linh. 

Là một tỉnh nằm ở cực Nam của đồng bằng châu thổ sông Hồng, Ninh Bình lưu giữ nhiều dấu tích liên quan trực tiếp đến các nền minh cổ ở Việt Nam như văn hóa Tràng An, văn hóa Hòa Bình, văn hóa Đa Bút, văn hóa Đông Sơn. Nơi đây không chỉ  có cố đô Hoa Lư là kinh đô đầu tiên của Nhà nước Trung ương phong kiến tập quyền đầu tiên của Việt Nam trải qua ba Triều đại nhà ĐinhTiền Lê và, mà còn là còn là căn cứ quân sự của các Triều đại nhà Trần và Tây Sơn. Trong kháng chiến chống ngoại xâm nơi đây có phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn, chiến khu Quỳnh Lưu. Những đặc điểm về lịch sử, văn hóa, tự nhiên và con người đã tạo cho vùng đất Ninh Bình hệ thống các di tích phong phú và đa dạng góp phần đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của Ninh Bình

Ninh Bình có trên 1.500 di tích, hệ thống di tích này gồm các công trình: chùa, đình, đền, miếu, phủ, nhà thờ công giáo, nhà thờ họ, trong đó có 3 di tích cấp quốc gia đặc biệt là khu du lịch sinh thái Tràng An - Tam Cốc - Bích Động; Khu di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Cố đô Hoa Lư và Núi Non Nước. Đặc biệt, Quần thể danh thắng Tràng An đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa và thiên nhiên Thế giới và trở thảnh di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. 

Ngoài các kiến trúc tín ngưỡng tôn giáo, di tích khảo cổ và danh lam thắng cảnh, các di tích ở Ninh Bình đặc sắc với tín ngưỡng thờ Vua, thờ Thánh, thờ Thần và chiếm số lượng lớn di tích liên quan đến hai Triều đại nhà Đinh - Tiền Lê.

- Tín ngưỡng thờ Vua: Các di tích ở Ninh Bình nổi bật với việc thờ các vị Vua mà đứng đầu là Vua Đinh Tiên Hoàng với hơn 20 nơi thờ riêng và hàng trăm di tích liên quan tập trung ở các huyện Hoa LưNho QuanGia Viễn đều nằm ở phía Bắc tỉnh (xem bài Quần thể di tích thờ Vua Đinh ở Ninh Bình). Vị Vua thứ hai là Vua Lê Đại Hành với gần 20 di tích thờ và vài chục di tích liên quan nằm ở các huyện Hoa Lư, Tp Ninh Bình, Yên KhánhYên MôKim Sơn của tỉnh. Riêng khu vực Tam Điệp thì nổi trội với hệ thống di tích trong phòng tuyến Tam Điệp liên quan hoàng đế Quang Trung. Một vị Vua khác cũng được rất nhiều nơi ở 3 huyện ven biển lập đền thờ là Triệu Việt Vương gắn với tín ngưỡng của việc thờ những người có công trong quai đê lân biển. Các vua khác như vua Lý, vua Trần, cũng được nhiều nơi thờ.

-

 Tín ngưỡng thờ Thánh: gồm Đức thánh Nguyễn Minh Không với hơn 20 đền thờ và nhiều chùa phối thờ, Đức Thánh Trần với 12 nơi thờ và các vị tổ nghề.

- Tín ngưỡng thờ Thần: với đặc trưng địa hình liền sông, liền núi, cửa biển cho nên trong văn hóa tín ngưỡng tâm linh của Ninh Bình gắn với các vị thần, tiêu biểu như thần Thiên Tônthần Cao Sơn và thần Quý Minh, thần Núi. 

- Tín ngưỡng thờ Mẫu: Ninh Bình có những di tích quan trọng trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam là đền Dâu, đền Quán Cháo, phủ Đồi Ngang, đền Cô Đôi, phủ Châu Sơn... Rất nhiều chùa ở Ninh Bình có cấu trúc theo kiểu "tiền Phật hậu Mẫu".

Trong xu thế phát triển mạnh mẽ của ngành du lịch Ninh Bình, du lịch tâm linh gắn với tham quan Di sản thế giới Quần thể danh thắng Tràng An và các di tích lịch sử văn hóa được ngày càng nhiều du khách trong nước và quốc tế lựa chọn. Du khách kết hợp giữa du lịch và hành hương để đến với những địa điểm vừa có ý nghĩa tôn giáo và tín ngưỡng, vừa có cảnh đẹp. Du khách không chỉ tìm hiểu được những thông tin về cội nguồn lịch sử, cội nguồn văn hóa, tín ngưỡng vùng đất Cố đô Hoa Lư, mà còn được hòa mình vào thiên nhiên, của giang sơn cẩm tú, khám phá cội rễ xa xăm của sự sống nhân loại và khám phá chính bản thâm mình.

Tác giả: Sinh Khánh