Ở thế kỷ XIII, triều Trần là một trong những Vương triều hùng mạnh và thịnh trị của chế độ phong kiến Việt Nam. Với 175 năm tồn tại và phát triển, vương triều Trần đã có những thành tựu to lớn về nhiều mặt, nhưng nổi bật nhất là chiến công hiển hách ba lần chiến thắng quân Nguyên – Mông.

Đền Thái Vi 1

Toàn cảnh đền Thái Vi từ trên cao

Đền Thái Vi được xây dựng ngay sau khi kháng chiến chống quân Nguyên Mông thắng lợi năm 1258, khi Vua Trần Thái Tông quyết định nhường ngôi cho con rồi lui về vùng núi non này, lập am Thái Vi để xuất gia. Sau này các vị vua Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông cũng xuất gia tại đây.

Đền được kiến trúc theo lối “Nội công ngoại quốc” uy nghi, trầm mặc với nhiều công trình bằng đá được chạm khắc công phu, tỉ mỉ, đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật với những đường nét rất uyển chuyển, tao nhã và sắc sảo. Đền được xây dựng ngay trên nền đất mà xưa kia Vua Trần Thái Tông đã chọn để xây dựng Cung điện Thái Vi. Phía trước đền có giếng ngọc xây bằng đá xanh; sau đền là dãy núi đá Cấm Sơn. Phía ngoài cửa Nghi môn, hai bên có đặt hai con ngựa bằng đá xanh nguyên khối. Qua Nghi môn có gác chuông làm bằng gỗ lim, các mái lợp ngói mũi hài. Ở đây treo một quả chuông đúc từ năm Chính Hoà thứ XIX. Đối diện với gác chuông theo đường chính đạo là tháp bia và ba tấm bia dựng hai bên. Tháp bia bốn mặt ghi công đức những người có công cúng tiến xây dựng đền.

Đền Thái Vi 2

Đường chính đạo và sân rồng đều lát đá xanh. Sân rồng rộng khoảng 40m2. Hai bên sân rồng là hai dãy nhà Vọng - nơi xưa kia các cụ bàn việc tế lễ. Từ sân rồng bước theo các bậc đá có độ cao 1,2m là đến Ngũ đại môn (5 cửa lớn) có 6 hàng cột đá tròn song song đều được chạm khắc nổi long vương chầu vào chính diện. Mặt ngoài các cột đá đều chạm khắc các câu đối bằng chữ Hán. Các xà hiên cũng làm bằng đá, chạm khắc lưỡng long chầu nguyệt.

Qua 5 cửa lớn là đến 5 gian Bái Đường uy nghi, cũng có 6 cột đá vuông chạm khắc các câu đối ở mặt ngoài, các mặt khác chạm khắc nổi: long, ly, quy, phượng, cá chép hoá long. Tiếp theo là ba gian Trung Đường với hai hàng cột đá tròn, mỗi hàng 4 cột, đều được chạm khắc nổi long vân. Ở đây đặt nhang án đá. Hai bên có đôi hạc gỗ cao hơn 2 mét và hai bộ chấp kích thờ sơn son thiếp vàng. Qua Trung đường vào năm gian Chính tẩm cũng có 8 cột đá tròn được chạm khắc nổi: cầm, kỳ, thi, hoạ.

Các xà hiên cũng làm bằng đá, chạm khắc lưỡng long chầu nguyệt. Gian giữa của Bái đường, trên cao treo bức hoành phi sơn son thiếp vàng có bốn chữ Hán lớn “Long đức chính trung” (Đức lớn chính giữa), bái đường thờ công đồng trên bệ đá. Tiếp theo là ba gian Trung đường với hai hàng cột đá tròn, mỗi hàng bốn cột, đều được chạm khắc nổi long vân. 
Những người thợ đá ở đây đã làm cho các cột có hồn mang tính nghệ thuật cao. Trong cung khám của Chính tẩm, ở giữa là tượng Trần Thánh Tông, bên trái tượng Trần Thánh Tông là tượng Trần Thái Tông, bên tượng Trần Thái Tông là tượng Hiển Từ Hoàng Thái Hậu (Là Hoàng hậu Thuận Thiên của Vua Trần Thái Tông từ năm 1237).

Ngoài ra trong Chính tẩm còn phối thờ (bài vị) Trần Nhân Tông (là con đầu của Trần Thánh Tông, và Trần Anh Tông (bài vị thờ là con trưởng của Trần Nhân Tông). Như vậy đền Thái Vi thờ 4 đời vua nhà Trần. Hai bên tả hữu là hai tượng Kim đồng ngọc nữ đứng hầu Nhà vua. Phía sau đền Thái Vi nguy nga, trầm mặc là hai mắt rồng ở hai bên. Tương truyền, đây là hai hố sâu đổ đất đá vào cho đầy, một thời gian sau đất lại trũng xuống không bao giờ bằng mặt đất.

Đền Thái Vi 3

Đến với đền Thái Vi, du khách không chỉ được chiêm bái, tưởng nhớ công lao các vua đời đầu nhà Trần mà còn được chiêm ngưỡng khung cảnh thanh bình, xanh mát nơi đây, làm lòng người trở nên tĩnh lại và an yên hơn.