Núi chùa Bái Đính được gắn liền với nhiều giai thoại và huyền thoại về một vị Thiền sư danh tiếng của nước Nam - Lý triều quốc sư Nguyễn Minh Không, ngài chính là người đã đặt nền móng, xây dựng tượng Phật và khai mở miền đất Phật ở nơi đây. Khu văn hóa tâm linh núi chùa Bái Đính gồm khu chùa cổ và chùa mới. Chùa cổ nghìn năm tuổi với động thờ Phật, động thờ mẫu, đền thờ thần Cao Sơn. Chùa được dựng trên 1 quả đồi dưới chân núi Đính gồm 8 hạng mục công trình chính: Cổng Tam Quan, Hành Lang La Hán, Gác Chuông, điện Quan Thế Âm Bồ Tát, Điện Pháp Chủ, Điện Tam Thế, Phật Di Lặc và Bảo Tháp. Tạo nên một không gian tâm linh mang đậm bản sắc dân tộc và tinh hoa nhân loại.

Chùa Bái Đính nằm trên vùng đất thiêng "sinh Vương, sinh Thánh, sinh Thần" , nơi gắn với các câu truyện về đức Đinh Tiên Hoàng Đế, thần Cao Sơn và đặc biệt là Đức thánh Nguyễn Minh Không, vị sư tổ đầu tiên phát hiện ra nơi tiên cảnh Bái Đính, núi hướng về phía Tây như chầu về đất Phật, rừng núi mênh mông với muôn vàn cây thuốc quý. Không chỉ được coi là thần y và được phong là Quốc sư triều Lý mà Ngài còn được mệnh danh là ông tổ nghề đúc đồng, là người có công tạo nên Tứ Đại Khí nổi tiếng của Việt Nam. Trong tiềm thức của người dân Việt Nam ngài được coi là vị thánh, trong sử sách ghi lại với danh hiệu đức Thánh Nguyễn, trong cuộc đời sự nghiệp của mình, Ngài đi khắp cả nước dựng chùa, tu hành và chữa bệnh cho dân, tương truyền trên những bước đường ngài đi đã để lại gần 500 ngôi chùa cho hậu thế.

Trong kháng chiến chống Pháp, đây là một cứ điểm quan trọng nằm trong khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu. Vào các năm 1943, 1944, nhân ngày hội chùa Bái Đính, hàng nghìn Phật tử; tín đồ của Mẫu, của Thánh đến tham dự, các chiến sỹ Cộng sản (trong đó có đồng chí Trần Tử Bình) đã diễn thuyết, khơi dậy lòng tự hào dân tộc, góp phần thành công cho cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945. Vẻ đẹp của Khu văn hóa tâm linh núi chùa Bái Đính là sự kỳ vĩ, yên tĩnh của núi non hoà quyện với nét cổ kính trầm mặc của hệ thống chùa hang, bảo tháp nơi cõi Thiền. Từ lâu, Bái Đính đã trở thành “điểm đến” hấp dẫn của du khách thập phương, của những con người tâm hướng thiện. . Khu văn hóa tâm linh núi chùa Bái Đính nằm trong vùng đệm của Quần thể Danh thắng Tràng An, di sản được UNESCO vinh danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giời đã, đang và sẽ thu hút lượng lớn du khách thập phương trong và ngoài nước góp phần phát triển kinh tế của tỉnh Ninh Bình..

Các loại hình tôn giáo, tín ngưỡng lành mạnh luôn là động lực tích cực, chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Việt Nam. Thiền sư Mãn Giác (thời Lý) đã từng nói: “mái chùa che chở hồn dân tộc, nếp sống muôn đời của tổ tiên”. Nét đặc sắc của chùa Bái Đính là tại đây không chỉ thờ các vị sơn thần, Phật tổ, bà chúa thượng ngàn mà còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc với các danh nhân vua Đinh Tiên Hoàng, đức Lý Quốc Sư, vua Quang Trung. Như sự  tổng hòa của  nhiều tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam như Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu, với nhiều chương trình tham quan đặc biệt vào ban ngày cùng với các chương trình tham quan, trải nghiệm chương trình hành lễ, chiêm ngưỡng khung cảnh của Bái Đính với những nét đặc sắc qua những ánh đèn lung linh, huyền ảo về đêm.

Trong những lễ hội lớn ở tỉnh Ninh Bình nói riêng, ở miền Bắc nói chung, đây được coi là một lễ hội truyền thống về cội nguồn của người Việt Nam. Lễ hội chùa Bái Đính khai mạc vào ngày mồng 6 tháng Giêng hàng năm và diễn ra trong suốt mùa xuân, lễ hội chùa Bái Đính là một hoạt động văn hóa có ý nghĩa tích cực, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của phật tử, nhân dân trong tỉnh nói riêng, trong vùng nói chung. Chùa cũng là nơi tổ chức nhiều sự kiện văn hóa tâm linh như: Đại lễ Phật Đản Liên Hợp Quốc năm 2008, Lễ cung nghinh Xá Lợi Phật về chùa Bái Đính năm 2010, Hội nghị Quốc tế về Du lịch Tâm linh năm 2013, Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc năm 2014, Đại lễ Phật Đản, Pháp hội Vu Lan hằng năm. Chùa Bái Đính cũng rất vinh dự và vui mừng kể đến hoạt động hoằng pháp qua việc tổ chức các khóa tu một ngày và dài ngày thu hút hàng nghìn thanh thiếu niên tham gia rèn luyện tu dưỡng.

Hàng năm, Khu văn hóa tâm linh núi chùa Bái Đính được hàng ngàn phật tử và đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, lễ bái. Điều này góp phần khẳng định, Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc, luôn đoàn kết, hòa hợp, lấy việc tu hành phục vụ chúng sinh, phụng sự Tổ quốc, góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội,vì quốc thái dân an, vì sự phồn vinh của dân tộc....

Tác giả: Vân Nguyễn