Cũng giống như những ngôi nhà cổ truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ,  những ngôi nhà cổ trên địa bàn xã Trường Yên không chỉ chứa đựng những giá trị vật chất mà còn là nơi lưu giữ các giá trị  văn hóa, phong cách kiến trúc rất đặc biệt.Qua quá trình khảo sát bước đầu trên địa bàn xã Trường Yên có khoảng hơn 100 ngôi nhà cổ nằm tại các thôn. Hầu hết những ngôi nhà đều được xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ XX.

Những ngôi nhà gỗ là nơi sinh hoạt của người dân địa phương cho nên phần lớn được thiết kế theo hình dáng chữ Nhất với 5 gian. Các ngôi nhà với hệ thống cột, vì kèo, xà, cửa…bằng gỗ, mái lợp ngói vẩy, ngói đỏ. Một số ngôi nhà còn có sự kết hợp với phong cách kiến trúc đá đặc trưng của Ninh Bình như: cột hiên, ngưỡng cửa, chân tảng bằng đá xanh nguyên khối. Tường nhà, thềm nhà thường sử dụng gạch nung thủ công và tự nhiên trong đó có cả đá ong. Hầu hết những ngôi nhà đều dài nhưng khá thấp vì theo các cụ cao tuổi thì người xưa quan niệm không xây nhà cao hơn đình, chùa. Dấu ấn rõ nét nhất làm nên giá trị nổi bật của ngôi nhà chính là những họa tiết chạm trổ hoa văn, bởi lẽ nó là cái hồn, là thể hiện của sự đặc trưng, cái riêng của mỗi ngôi nhà. Những ngôi nhà cổ Trường Yên mang trong mình đường nét trạm trổ hoa văn mềm mại, sắc sảo, chứng tỏ sự tinh tế của gia chủ và óc sáng tạo cũng như đôi bàn tay của người thợ. Các hoa văn này được trang trí chủ yếu trên kẻ bẩy, thượng lương, đốc nhà, vì kèo, câu đầu và chân cột đá cổ bồng. Đề tài trang trí khá đa dạng và phong phú nhưng chủ yếu là các hình vân xoắn, hoa dây, lá lậ, sóng nước...

Kiến trúc độc đáo mang đậm dấu ấn lịch sử, văn hóa của các ngôi nhà gỗ đã góp phần tạo nên một giá trị lịch sử văn hóa vô giá của vùng đất Cố đô, tô đậm thêm giá trị nổi bật toàn cầu của Quần thể danh thắng Tràng An – Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới đầu tiên của Đông Nam Á

Nhận thức được những giá trị văn hóa đó để có thể vừa bảo tồn và phát huy giá trị của các ngôi nhà cổ truyền thống có tuổi đời hàng lên đến cả trăm năm. Tuy nhiên qua thời gian, hiện nay một số đã có dấu hiệu xuống cấp, mối mọt, dột nát. người dân đang có xu hướng phá dỡ những ngôi nhà cổ để xây dựng mới chính vì vậy việc làm cấp thiết tại thời điểm này cần tập trung vào các giải như:

- Đẩy mạnh việc nâng cao nhận thức cho người dân địa phương về giá trị, vai trò và tầm quan trọng của những ngôi nhà gỗ trong việc gìn giữ các giá trị văn hóa, lịch sử vùng đất Cố đô.

- Hỗ trợ cơ chế, chính sách trong việc gìn giữ, bảo tồn nhà gỗ truyền thống, tăng cường xúc tiến, quảng bá, xây dựng các tour thăm quan và tạo điều kiện thuận lợi để người dân tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch, có nguồn thu nhập từ trong chính ngôi nhà của mình. Hiệu quả kinh tế - xã hội từ các hoạt động du lịch sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân để chung tay bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa, bảo vệ cảnh quan, môi trường sinh thái, thực hiện sống trong Di sản, bảo vệ Di sản và hưởng lợi từ Di sản

- Tổ chức hội thảo về bảo tồn và phát huy giá trị của nhà gỗ trên địa bàn xã Trường Yên, tham khảo ý kiến của các chuyên gia đầu ngành và kinh nghiệm từ những điểm du lịch tương đồng trên đất nước như làng cổ Đường Lâm hay phố cổ Hội An.

Cùng với hệ thống các di tích lịch sử văn hóa, các di tích tâm linh tín ngưỡng của vùng đất Cố đô Hoa Lư thì những nếp nhà cổ cũng chính là một yếu tố thuận lợi để phát triển du lịch tại vùng đất này.. Tham quan ,các nếp nhà cổ, du khách không chỉ được trải nghiệm khám phá những nét đẹp trong phong cách kiến trúc nhà gỗ mà còn được trực tiếp trải nghiệm cuộc sống dung dị của người dân đang sinh sống trong ngôi nhà, từ đó có thể giao lưu văn hóa, giới thiệu với bạn bè về nét đẹp văn hóa của người Ninh Bình nói riêng và người Việt Nam nói chung.

Nhà gỗ là những nếp nhà ở truyền thống lâu đời, không đơn thuần nơi sinh hoạt của mỗi gia đình, mà còn là nơi lưu giữ văn hóa, kiến trúc cổ truyền.Tuy nhiên, những ngôi nhà gỗ truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị mai một trước sức ép phát triển.Vì vậy công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị của nhà gỗ truyền thống cần phải được chú trọng và quan tâm . Việc bảo tồn, tôn tạo nhà gỗ truyền thống trên địa bàn xã Trường Yên càng có ý nghĩa lớn lao hơn trong bối cảnh chúng ta cần giữ gìn nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc trong xu thế toàn cầu hóa.

Tin bài: Hải Yến